Bobur lirikasi: ruboiy, tuyuq va masnu’

Mavzular

Bobur lirikasining umumiy tavsifi

Bobur lirikasida g‘azal va ruboiylar yetakchi mavqe tutadi. Adib ushbu janrlarning ijtimoiy motivlar bilan boyitilishiga katta hissa qo‘shdi. Bobur g‘azallarining katta qismi 5 va 6 baytdan tashkil topgan. Uning yana bir yirik xizmati she’r tilini, adabiyot tilini hayotiylashtirishda, uning sodda va ravon, tushunarli, samimiy bo‘lishiga intilishida ko‘rinadi. G‘azal qofiyalarining fe’llardan tashkil topishi uni og‘zaki nutqqa yaqinlashtirgan.

Alisher Navoiydan keyin g‘azal janrini ijtimoiy ohanglar bilan boyitgan adib, hech shubhasiz, Zahiriddin Muhammad Boburdir. Uning ko‘p g‘azallari hasbi hol tarzida yozilgan. Bobur g‘azaliyotida yurt va Vatanga muhabbat, ezgu insoniy fazilatlar tarannumi, oliyjanob tuyg‘ular tasviri yetakchilik qiladi.

«Ko‘pdin berikim» ruboiysi

Ko‘pdin berikim, yor-u diyorim yo‘qdur, / Bir lahza-yu bir nafas qarorim yo‘qdur. / Keldim bu sori o‘z ixtiyorim birla, / Lekin borurimda ixtiyorim yo‘qdur.— Bobur ruboiysi

Shu bois Bobur ruboiylarida ona Vatanga intilish, g‘urbat, hijron mavzulari keng yoritilgan. Ruboiy qofiyasi asosiy mavzuni ochishda muhim omil bo‘lgan. Asosiy fikrni ifodalovchi so‘z – diyor qofiyaga surilgan. Ikkinchi misra esa lirik qahramon ruhiy olamini aks ettirishga qaratilgan, shuning uchun qarorim so‘zining qofiyada keltirilishi tasodifiy emas. Oxirgi misradagi ixtiyorim qofiyasi ham umumiy ma’noni kuchaytirishga xizmat qiladi.

Hasbi hol ruboiylar

Bobur ruboiylari bu janrni yangi mavzu bilan boyitdi. Ularga hasbi hol ohanglarining, yurtsevarlik, vatanparvarlik g‘oyalarining ustuvor tarzda singdirilishi mana shu yangilikning bir qismini tashkil etadi. Yana bir yangilik ularning tabiiy, samimiy ruhi bilan belgilanadi. Bobur ruboiylari ham g‘azallari kabi hasbi hol xarakteriga ega.

Necha bu falak solg‘usi g‘urbatqa meni, / Har lahza tugangusiz mashaqqatqa meni.— Bobur ruboiysi

Bu ruboiyda solg‘usi fe’li har ikki misraga ham daxldor. Uchinchi misrada savolning takrorlanishi iztirobning kuchini tasavvur qilishga yordam beradi. Oxirgi misradagi mehnat hamda men so‘zlariga qo‘shilayotgan jo‘nalish va tushum kelishigining qo‘shimchalari o‘rinlarini almashtirgan.

«Tuz oh» ruboiysi va bosh qofiya

Tuz oh, Zahiriddin Muhammad Bobur, / Yuz oh, Zahiriddin Muhammad Bobur.— Bobur ruboiysi

Ruboiyda tuz, yuz, uz qofiya vazifasini bajargan. Birinchi, ikkinchi hamda to‘rtinchi misralarning qolgan so‘zlari radif vazifasini bajarmoqda. Ilmi qofiyada qofiyaning bu shakli bosh qofiya deb yuritiladi. Biz qofiyani misra oxirida ko‘rishga ko‘nikib qolganmiz, mazkur misolda esa u misraning boshida turibdi. Ruboiylarda taxallusni qo‘llashga ko‘ra ham Bobur boshqa shoirlardan ajralib turadi.

Ruboiyning g‘oyasi va mavzusi

Ruboiydagi asosiy tasvir vositalari – so‘z takrori va tazod. Boburning ko‘pgina g‘azal va ruboiylarida bo‘lganiday, yaxshilik qilishga undash, yomonlikdan uzoqlashishga da’vat asosiy o‘rin tutgan. Bobur ruboiylari o‘zbek ruboiynavisligi taraqqiyotida alohida bir bosqichni tashkil etadi. Ayniqsa, Vatan, yor, g‘urbat, ayriliq, ona yurtga mehr va sadoqat Bobur ruboiylarining o‘zagini tashkil etadi.

Ko‘ngli tilagan murodig‘a yetsa kishi / Yo barcha murodlarni tark etsa kishi.— Bobur ruboiysi

Ahbob, yig‘ilmoqni farog‘at tutungiz! / Jam’iyatingiz borini davlat tutungiz!— Bobur ruboiysi

Ruboiy atamalari va hazaj

Bobur ruboiyni dubaytiy va tarona degan nomlar bilan ham yuritilishini, ruboiy vazni hazaj ekanini ko‘rsatadi. Bobur o‘zbek tilining tarovat va nazokatini juda teran anglagan, nozik tushungan. Adib o‘zbekcha so‘zlarning ma’no tovlanishlaridan zavq tuygan. Tuyuqlar bu jihatdan alohida e’tiborga molik.

Bobur asarlari o‘zbek she’riyatining, o‘zbek nasrining, o‘zbek adabiyotining Navoiydan keyingi eng go‘zal, eng nurli sahifalarini tashkil etadi.

Tuyuq va tajnis

Ulki har ko‘zi g‘izoli Chin durur, / Qoshida payvasta oning chin durur.— Bobur tuyug‘i

Bu yerda tajnisga olingan so‘z chindir. Birikmaning ma’nosi «Chin (Xitoy) ohusi» demakdir. Ikkinchi misradagi chin qoshlarning o‘rtasida paydo bo‘ladigan tirish, burishiqlar, ajinlarni anglatadi. Oxirgi baytdagisi esa «haqiqat», «rost» degan ma’nolarni bildiradi. Tuyuq – adabiyotimizdagi to‘rtlik shakliga tayanadigan go‘zal lirik she’rlardan biri. U aruzning ramali musaddasi maqsur vaznida yoziladi. Tajnis shakldosh so‘zdir; tilshunoslikda u omonim deb yuritiladi.

Masnu’ she’r

«Masnu’» – arabcha san’atli, sersan’at degani. Ham gorizantal, ham vertikal tomonidan o‘qish mumkin bo‘lgan she’r. U murabba’ (to‘rtburchak), musoviyat tarafayn (ikki tomoni ham teng) degan atamalar bilan ham yuritiladi.

Tishing dur, labing marjon, xading gul, xating rayhon, / Yuzung xur, soching anbar, so‘zung mul, menging mo‘lton.— Bobur masnu’ she’ri

Birinchi misradagi so‘zlar oxirgi misrada o‘rinlarini deyarli to‘la tarzda almashtirgan holda takrorlangan. Bularning barchasi Bobur mahoratining naqadar balandligining ko‘rsatkichlari bo‘la oladi.

Bilimingizni sinang