Boborahim Mashrab hayoti va ijodi

Mavzular

Mashrabning kelib chiqishi

Boborahim Mulla Vali o‘g‘li Mashrab Namanganda bo‘zchi kosib oilasida dunyoga kelgan. U «otashnafas shoir» sifatida shuhrat qozongan. Shoirning nomi xalq orasida juda keng tarqalgan va mashhur bo‘lgan. Xuddi shohnomaxonlik, rumiyxonlik, bedilxonlik, navoiyxonlik singari mashrabxonlik ham bardavom bo‘lgan.

Asarlari qisman turli bayoz va tazkiralar, asosan, «Devoni Mashrab», «Devonayi Mashrab», «Eshoni Mashrab», «Hazrati Shoh Mashrab» nomlari ostida xalq orasida qo‘lyozma va toshbosma shaklida tarqalgan qissalar orqali yetib kelgan.

• Boborahim Mashrab (1640–1711)

Ta’lim va muridlik yillari

Mashrabning otasi juda erta vafot etadi. Onasi Bibi Salima ip yigirish bilan oila tebratadi. Mashrab moddiy qiyinchiliklarga qaramay maktab ta’limini oladi. So‘fi Eshon mullo Bozor Oxund qo‘lida din va falsafa tarixini, fors tilini o‘rganadi. So‘ng (taxm. 1665-yillardan) 7–8 yil davomida qashqarlik Hidoyatullo Ofoq Xoja eshon huzurida muridlik maktabini o‘taydi.

Hidoyat ko‘rguzung, Ofoq Xojam, pushti panohimsiz, / Adashgan, yo‘lda qolganman, men g‘aribga roh, deb keldim.— Mashrab

Bir kanizakka ko‘ngil qo‘yishi uning qattiq jismoniy jazolanishi hamda pir dargohidan quvilishiga sabab bo‘ladi.

Ijodi, tili va janrlari

Mana shu jarayonda uning she’rlari shuhrat qozona boshlaydi. Mashrab ikki tilda ijod qilgan. Mashrab she’riyatning mulamma, mustazod, muxammas, musaddas, musabba’ singari janrlarida ijod qilgan. Ammo uning shuhratini, ayniqsa, g‘azal va murabba’lari oshirgan. Ularning asosiy yo‘nalishi ishq-muhabbat bo‘lishiga qaramasdan, ijtimoiy ohanglar ham katta mavqe tutgan.

Mashrab o‘zbek tasavvuf adabiyotini yangi bosqichga olib chiqqan. Uning asarlari tilining sodda va jonliligi, o‘zbekona so‘zlarning tabiiy va samimiy jarangi, xalqona ifodalarga, ayniqsa, maqol va iboralarga boyligi bilan ajralib turadi.

Vazn, tasavvuf va ijtimoiy ohang

Ayni mana shu xislatlar uning she’rlari xalq orasida ommalashib tez yodlanishi va hofizlar tomonidan kuyga solinib ijro etilishida bosh omil bo‘lgan. «Tariyqi ishq aro noyob» bo‘lgan Mashrab misralaridagi insoniy tuyg‘ular tasviri favqulodda ta’sirchanligi bilan ajralib turadi.

Bunda ulardagi so‘z va iboralarning mavzu va maqsadga munosib va muvofiqligi, qofiyalarning to‘la va ohangdorligi, vaznlarning tovlanishi, goho bosiq, goho o‘ynoqiligi yetakchi o‘rin tutadi. Quyidagi misralar aruz talablariga qanchalik mos bo‘lsa, barmoq talablariga ham shunchalik to‘la va mukammal javob bera oladi:

Mashrab she’rlarida ijtimoiy muammolar talqini va tanqidi ham katta o‘rin tutadi. O‘zbek tasavvuf adabiyoti Mashrab qiyofasida yangi bosqichga ko‘tarildi.

So‘z mahorati va hikmatlar

Soldim tun-u kun nafs itim birla urushni, / Tanho qilichi birla urub hay-haylab o‘ttum,— Mashrab

«Bir Xudodin o‘zgasi barcha g‘alatdur, Mashrabo» degan misrada Mashrab ma’naviy olamining o‘zak nuqtasi bo‘y ko‘rsatib turibdi. Mashrabning so‘z qo‘llash mahorati yuksak. «Qoshi qarosini ko‘rung», «Jonim chiqdi», «Urayinmu boshima», «Hay-haylab o‘ttum» singari xalqona iboralar shoir she’riyatidagi shiradorlikni ta’minlagan.

Mashrabning ayrim bayt va misralari hayotiy hikmatlar darajasiga yetgan:

Umr emasdur – oshiqing bir lahza bo‘lsa yorsiz. / Hech ilme siynaga jo bo‘lmadi takrorsiz. / Qaroqchi qo‘rqitar har yerda topsa karvon yolg‘iz.— Mashrab

Birinchi g‘azal: tan, ruh, jonon

Bu tani xokini-yu ruhi ravonni na qilay?! / Bo‘lmasa qoshimda jonon, bu jahonni na qilay?!— Mashrab, «Bu tani xokini-yu ruhi ravonni na qilay?!» g‘azali

Tasavvufda tan va ruh muammosi ancha jiddiy ko‘riladigan masala va muammolar sirasiga kiradi. Zero, tan insonga, ruh esa ilohiyotga daxldordir. Odatda, o‘zini anglagan inson ruhida ilohiy sirlardan qisman xabardorlik mavjud bo‘ladi. Jonon esa oshiq (solik) qalbida sodir bo‘layotgan ilohiy ma’rifat darajasining ortib borishi bilan aloqador. Demak, bu baytda ilohiy ma’rifatga intilmasdan yashash umr mazmunini yo‘qqa chiqaradi, degan haqiqat mujassamlashgan.

Tasavvuf adabiyotida yor, jonon so‘zlari ko‘pincha ilohiy ma’rifatning oshiq qalbidagi jilolanishini anglatadi.

Makka, jannat va gul-tikan

Demak, Makka ziyoratiga borish uchun ham jiddiy tayyorgarlik talab etiladi. Bu talabning asosi ko‘ngil pokizaligi, moddiy ehtiyoj va talablardan voz kecha olish, nafs qutqularidan forig‘ bo‘lish, ko‘ngil obodligi ustida qayg‘urishdir. Bir qarashda jannat va do‘zax tushunchalarini inkor etish dahriylik tushunchasi bilan bog‘lanib ketganday bo‘ladi. Aslida esa unday emas.

Diqqat bilan qaralsa, Mashrab do‘zax va jannatni boshimga uramanmi deganda yor vasli – ilohiy tajallini ko‘rishni nazarda tutgan. «Sirri nihon» insonga ma’rifiy bilimlar tufayli anglanishi mumkin bo‘lgan haqiqatlardir.

Bir Xudodin o‘zgasi barcha g‘alatdur, Mashrabo, / Gul agar bo‘lsa qo‘lumda, ul tikanni na qilay?!— Mashrab

O‘z-o‘zidan gul asosiy maqsad va mohiyatni, tikan esa ikkinchi darajali narsalarni anglatayotgani ma’lum bo‘ladi.

Birinchi g‘azalning badiiy san’atlari

Butun she’r davomida so‘roq ohangining saqlanishi undagi ma’no qatlamiga bo‘lgan e’tiborni har doim tarang holda tutib turish imkonini beradi. Birinchi baytda bir uyada birlashadigan so‘zlar miqdorining ko‘pligi – tanosub she’riy san’ati bayt mazmunini to‘la va yaxlit holda idrok qilishga ko‘maklashadi. Tan va ruh esa mantiqiy tazodni yuzaga keltirgan:

Keyingi baytda tashbih, istiora, ramz singari tasvir vositalaridan foydalanilgan. Bular she’rning ta’sirchanligini yanada kuchaytirgan.

«Agar oshiqlig‘im aytsam...» g‘azali

Agar oshiqlig‘im aytsam, kuyub jon-u jahon o‘rtar, / Bu ishq sirrin bayon qilsam, taqi ul xonumon o‘rtar.— Mashrab, «Agar oshiqlig‘im aytsam...» g‘azali

Na qattiq kun ekan, jono, visolingdin judo bo‘lmoq, / Meni ohim tutunig‘a zamin-u osmon o‘rtar.— Mashrab, «Agar oshiqlig‘im aytsam...» g‘azali

• Giryon – yig‘lovchi, yig‘lab turgan.
• Zabon – til. So‘ngak – suyak.
• Jovidon – doimiy, abadiy.

Murabba’ va muxammas

Bulbuldayinkim faryod etarman, / Ishq daftarini bunyod etarman. / Ko‘ngullarimni man shod etarman, / Yorg‘a yetar kun bormu, yoronlar?— Mashrab, murabba’ «Bulbuldayinkim faryod etarman...»

Hama obod bo‘ldi, bo‘lmadim obod dastingdin, / Ki man har qayga borsam dod etarman, dod dastingdin.— Mashrab, muxammas «Na g‘urbatlarni chektim charxi bebunyod dastingdin...»

Ilohiy, sen yetur himmat yo‘lig‘a xasta Mashrabni,— Mashrab, muxammas

Bilimingizni sinang