XotirAIFitrat «Abulfayzxon»: xonning o‘limi va Rahimbiy
Mavzular
Qurbongul xabari va «tinchlik»
Qisqacha: Xon Qurbongulga Ulfatdan xabaring bormi, deb so‘raydi. Qurbongul Ulfat qochganini, Davlat to‘qsoba bilan Jiyanqulbiy, Xo‘jaqulbiy, Karimbiy, Bahrinbiyni tutib qamaganlarini aytadi. Xon o‘g‘illarini so‘raydi, Qurbongul ular tinch deydi. Xon «tinch» so‘zini yomon ma’noda ishlatilayotganidan nafratlanib, qattiq yig‘laydi.
Men qamaldim – tinch, bolalarim qamoqda – tinch.— Abulfayzxon, «Abulfayzxon» dramasi
Rahimbiy xonni qamoqda ko‘radi
Qisqacha: Rahimbiy kirib, nega yig‘laysiz, deydi. Xon unga: otangiz menga otaliq edi, bobongiz meni taxtga o‘tqizib otaliq bo‘ldi, o‘zingizni ham otaliq qildim, deydi. Rahimbiy xon taxtdan tushishiga sabab xonning kuchsizligi va ishni Ulfatga topshirgani, Nodirshohning bu ishdan xabari yo‘q, deydi. Eron qo‘shinini Kattaqo‘rg‘ondan chiqqan Ibodullabek fitnasini bosdirish uchun keltirgan. Rahimbiy xonni o‘ldirmasligini, o‘g‘li Abdumo‘minni xon ko‘tarishini va xonni Eronga yuborishini aytadi.
Pul so‘rovi va o‘g‘illar bilan uchrashuv
Qisqacha: Rahimbiy xondan pullaringiz qayda deb so‘raydi; xon o‘z pullarining hisobi Ulfatda ekanini aytadi. Xon bolalarini ko‘rishni so‘raydi, Rahimbiy ularni Qurbongul bilan yuboradi. Abdumo‘min to‘ra va ukasi kirib salom beradi, xon ularni quchoqlab yig‘laydi, bolalar ham yig‘lab otasiga yopishadi. Shu chog‘da ikki g‘ijjakning «Bebokcha» kuylagani eshitiladi.
«Bebokcha» – lug‘aviy ma’nosi: sho‘x, shaddod. Bu yerda: maqomda ufor usulida aytiladigan mashhur xalq qo‘shiqlaridan biri.
Insonlar – dunyoning uyalmoq bilmagan hayvonlari!— Abulfayzxon, «Abulfayzxon» dramasi
Ulfat teshikdan keladi
Qisqacha: Xon namoz o‘qiyotganda devor teshilib, soqolli qishloqli kishi qozma ko‘tarib chiqadi – bu yasama soqolli Ulfat. U Rahimbiy uni o‘ldirmoqchi ekanini, o‘zi Eron qo‘shinida bo‘lganini aytadi. Nodirshohning o‘lim xabari kelgan: Eron eli yog‘iqib, uni o‘ldirgan. Shundan Rahimbiy xonni Eronga yuborish fikridan qaytgan. Ulfat xonga u bilan qochib, Eron qo‘shiniga qo‘shilishni taklif qiladi.
Xonning qochmasligi va o‘limi
Qisqacha: Xon bolalarini o‘ylab, qochmayman, qochsam bolalarimni o‘ldirarlar, deydi. Ulfat bolalar haqida xonni ishontirmoqchi bo‘ladi, so‘ng odamlar kelayotganini aytib, teshikka kirib qochadi. Uch jallod kelib xonni tutadi; xon Ulfat kelganini, qochirmoqchi bo‘lganini, ketmaganini aytadi. Jallodboshi o‘g‘lingiz buyurdilar deydi. Xon pichoqlanib o‘ladi. Ulfat qaytib jallodboshini pichoqlaydi, xon muhrini olib qochadi.
Beshinchi parda: zindon va ayvon
Qisqacha: Beshinchi pardada sahnaning to‘rida Chil duxtaron zindoni ko‘rinadi; Ulfat, Davlat to‘qsoba va yana ikki-uch bekning o‘liklari yotadi. Rahimbiy zindonni aylanib chiqadi, so‘ng sahna Buxoro arkining Salomlik ayvoniga o‘zgaradi. Rahimbiy yolg‘iz: Abulfayzxon ketdi, endi kichkina bir xon qoldi, deydi; otasiga ruhi shod bo‘lsin, deydi.
Yo‘ldosh qalandar va fatvo rejasi
Qisqacha: Mir Vafo Yo‘ldosh qalandarni olib keladi. Yo‘ldosh odamlar Rahimbiyning xon bo‘lishiga rozi, lekin beklar va el boshliqlari Chingiz avlodidan bo‘lmagan kishi xon bo‘la olmas, deyishini aytadi. Mir Vafo mullolardan fatvo olishni maslahat beradi, Rahimbiy rozi. Yo‘ldosh Erondan kelgan qo‘noqlar Buxoroni mang‘itlardan tozalash kerak, deb so‘z tarqatayotganini va Abdumo‘minxonni arkdan qochirmoqchi ekanini xabar qiladi.
Ibrohimbiy va Rahimbiy suhbati
Qisqacha: Donyolbiy Ibrohim kenagasni keltirishlarini aytadi. Ibrohimbiyning qo‘llari bog‘langan, ko‘zi ko‘rmaydi. Rahimbiy dushmaningizni o‘ldirdim deganida, Ibrohimbiy Abulfayzxon o‘zi ham o‘lardi, deydi. U Abulfayzxonga elga yomonlik qilgani uchun qarshi urushganini aytadi. Rahimbiy Abdumo‘min to‘rani xon ko‘targanini aytganda, Ibrohimbiy u o‘n besh yashar bola ekanini eslatadi. Ibrohimbiy Rahimbiy Abdumo‘minni ham otasining orqasiga yuborishini bashorat qiladi.
sizning bolalaringizg‘a yuqmag‘usidir.— Ibrohimbiy, «Abulfayzxon» dramasi
Ibrohimbiy: qurultoy chaqirish kerak edi
Qisqacha: Ibrohimbiy agar o‘zi bo‘lganda, Abulfayzxonni tushirgach, qurultoy chaqirib, yangi xon bilan otalig‘ini el boshliqlarining kengashi bilan belgilashini aytadi. Rahimbiy uni elingiz kenagas, deb birgalikda ishlashga chorlaydi. Ibrohimbiy Abulfayzxonga haqsizligi uchun qarshi urushgani, Rahimbiy undan ortiq haqsizlik qilayotganini, ko‘zi bo‘lsa Rahimbiy bilan ham urushishini aytadi.
Oxund va Qozi Nizom fatvosi
Qisqacha: Rahimbiy Oxund va Qozi Nizomni chaqirib, shar’iy savollar beradi. Abulfayzxon va boshqalar o‘limiga o‘zi sabab bo‘lgani hukmini so‘raydi; Oxund bolvoyi omda o‘lganlarning qotili hech kim bo‘lmaydi, deydi. Chingizxon avlodidan bo‘lmagan kishi xon bo‘la oladimi, deganda Oxund shariatda bunday narsa yo‘q, kimning qo‘lidan ish kelsa, shul xon bo‘la beradi, deydi. Rahimbiy fatvoni erta yozib keltirishni buyuradi.
Bolvoyi om – «bolvo», ya’ni balolar; «om» – ommaviy so‘zining qisqa shakli. Ibora to‘lig‘icha «balo-qazolarning birdan yopirilib kelishi» ma’nosini beradi.
Ibrohimbiy mullalarni tanqid qiladi
Qisqacha: Ibrohimbiy Rajabxon bilan Abulfayzxonga qarshi urushganda Buxoroga kirsak, mullolarni bir madrasaga solib yondiramiz, deb kengashganlarini eslaydi. Qozi Nizomni Abulfayzxon «soyayi xudo» deb oyoqlarini o‘pgan va chopon olganini yuziga soladi. Ibrohimbiy ishni to‘g‘rilash uchun qurultoy chaqirish kerakligini aytadi. Mir Vafo Eron sardorlari kelganini xabar qiladi.
Bilimingizni sinang
Qamoqdagi Abulfayzxonga Qurbongul qaysi kimsaning qochgani haqida xabar beradi?
- Ulfatning
- Davlat to‘qsobaning
- Jiyanqulbiyning
- Ibodullabekning
To‘g‘ri javob: Ulfatning. Qurbongul xonga Ulfat qochgani va uni axtarib turishlarini aytadi.
«Men qamaldim – tinch, bolalarim qamoqda – tinch.» degan alamli so‘zlar Fitratning «Abulfayzxon» dramasida kimning tilidan aytiladi?
- Abulfayzxon
- Rahimbiy
- Ibrohimbiy
- Mir Vafo
To‘g‘ri javob: Abulfayzxon. Bu so‘zlarni qamoqdagi Abulfayzxon aytadi.
Abulfayzxon Rahimbiyga murojaat qilib, kimlarning unga otaliq bo‘lganini eslatadi?
- Rahimbiyning otasi va bobosi
- Rahimbiyning amakisi va bobosi
- Rahimbiyning otasi va amakisi
- Rahimbiyning otasi va akasi
To‘g‘ri javob: Rahimbiyning otasi va bobosi. Xon Rahimbiyning otasi unga otaliq bo‘lganini, bobosi esa taxtga o‘tqizganini aytadi.
Rahimbiy Abulfayzxonning taxtdan tushishiga nimani sabab qilib ko‘rsatadi?
- Ibrohimbiyning xalqni qo‘zg‘agani
- Xonning ishni Ulfatga topshirib qo‘ygani
- Nodirshohning xonga dushmanlik qilgani
- Davlat to‘qsobaning ichdan xiyonat qilgani
To‘g‘ri javob: Xonning ishni Ulfatga topshirib qo‘ygani. Rahimbiy xon ishni mug‘ambil Ulfatga topshirgani uchun taxtdan tushganini aytadi.
Rahimbiy Abulfayzxonga Eron qo‘shinini Buxoroga nima uchun keltirganini aytadi?
- Kattaqo‘rg‘ondan chiqqan Ibodullabek fitnasini bosdirish uchun
- Kattaqo‘rg‘ondan chiqqan Jiyanqulbiy fitnasini bosdirish uchun
- Nodirshohning o‘limi uchun o‘ch olish uchun
- Abdumo‘minni xon ko‘tarishda yordam berish uchun
To‘g‘ri javob: Kattaqo‘rg‘ondan chiqqan Ibodullabek fitnasini bosdirish uchun. Eron qo‘shini Ibodullabek fitnasini bosdirish uchun keltirilgan.
Rahimbiy qamoqdagi Abulfayzxonga nimalarni aytadi? Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. O‘g‘li Abdumo‘minni xon ko‘tarishini. II. Xonni shu hafta orasida Eronga, Nodirshoh oldiga yuborishini. III. Xonni Hindistonga surgun qilishini.
- I va II
- II va III
- I va III
- I, II va III
To‘g‘ri javob: I va II. Rahimbiy Abdumo‘minni xon ko‘tarishi va xonni Eronga yuborishini aytadi; Hindiston haqida gap yo‘q.
Rahimbiy xondan pullaringiz qayda deb so‘raganda, Abulfayzxon o‘z pullarining hisobi kimda ekanini aytadi?
- Qurbongulda
- Rahimbiyda
- Davlat to‘qsobada
- Ulfatda
To‘g‘ri javob: Ulfatda. Xon pullarining hisobi Ulfatda ekanini aytadi.
Abulfayzxon o‘g‘illari bilan ko‘rishayotgan chog‘da ikki g‘ijjak kuylagan «Bebokcha» nima?
- Maqomda ufor usulida aytiladigan xalq qo‘shig‘i
- Ashulachi qizlar ijro etadigan doston
- Eron lashkarining urush marshi
- Buxoro arkining saroy madhiyasi
To‘g‘ri javob: Maqomda ufor usulida aytiladigan xalq qo‘shig‘i. «Bebokcha» – maqomda ufor usulida aytiladigan mashhur xalq qo‘shiqlaridan biri.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash