Topishmoqlar: xalq og‘zaki ijodi janri

Mavzular

Topishmoq nima

Barcha xalqlar og‘zaki ijodining eng sevimli, qiziqarli turi topishmoqlar hisoblanadi. Topishmoqlarni ba’zan «topmacha», «jumboq», «matal» deb atashgan. Mumtoz adabiyotda ular «chiston» ham deyiladi. Topishmoq – hammabop ommaviy janr.

Ularda xalqning turmush madaniyati, urf-odatlar, voqea-hodisalar, inson va uni o‘rab olgan olam o‘xshatishlar, taqqoslashlar, savollar vositasida ifodalanadi.

Topishmoqda yashirin ma’no ko‘pincha majoziy shaklda keltiriladi. Aniqrog‘i, narsa nomi biron-bir qush, hayvon, buyum, o‘simlikka qiyoslangan holda beriladi.

Tarbiyaviy ahamiyati

Topishmoq, avvalo, aqlni chiniqtiradigan, ayniqsa, bolalarni yoshlikdan mantiqiy fikrlashga undaydigan tarbiya vositasi bo‘lsa, ayni paytda ko‘ngilochar o‘yin ham hisoblanadi. Topishmoqni aytilgan vaqtda topa olmagan kishi «jazolanadi». Topishmoqning javobi uchun «shahar» yoki «qishloq» beradi.

Topishmoqlar kishining tasavvuri va tafakkurini o‘stiradi, ayniqsa, bolalarni topag‘on bo‘lishga, hozirjavoblikka o‘rgatadi.

Shakli va tuzilishi

Topishmoqlar nasriy va she’riy shaklda ixcham, sodda va ravon, qofiyali uslubda yaratiladi. Ular o‘zida yashiringan predmetlar miqdoriga qarab bir va bir necha misrali bo‘lishi mumkin.

Topishmoqlar tuzilishiga ko‘ra bir yoki bir nechta predmetli bo‘lishi mumkin. Masalan, «Qoziq ustida qor turmas» (tuxum).

«Bir daraxtda o‘n ikki shox, har shoxda o‘ttiz yaproq – bir yog‘i qora, bir yog‘i oq» topishmog‘ining javobi: yil (daraxt), o‘n ikki oy (shox), o‘ttiz kun (o‘ttiz yaproq), o‘ttiz kecha va kunduz (bir yog‘i qora, bir yog‘i oq).

• «Teg desa tegmaydi, tegma desa tegadi» (lab)
• «Chin qushim, chinni qushim...» (Choynak)

Mavzulari va turlari

Topishmoqlar xalq og‘zaki ijodining boshqa janrlari, jumladan, doston va ertaklar ichida ham uchraydi. Ular doston va ertaklar mazmunini boyitib, ularning qiziqarliligini ta’minlaydi. Doston yoki ertak qahramonlari bir-birlarining aql-farosatini topishmoqlar orqali sinaydilar. Bu hodisa ko‘proq ertaklarda uchraydi.

Topishmoqlar mavzu jihatdan rang-barang bo‘ladi. Masalan, tabiat hodisalari, yil fasli va mavsumlar, hayvonot dunyosi, odam, uning a’zolari va xislatlari, mehnat va o‘quv qurollari, cholg‘u asboblari, turar joy, uy-xo‘jalik asboblari, qurol-yarog‘lar haqida bo‘lishi mumkin.

An’anaviy topishmoqlar zamirida xalqimizning tarixi, qadriyatlari aks etgan bo‘lsa, zamonaviy topishmoqlarda kundalik turmushimizdagi o‘zgarishlar, fan va texnika yutuqlari o‘z ifodasini topgan.

Chiston tushunchasi

«Chiston» asli forscha so‘z bo‘lib, topishmoq, jumboq ma’nosini anglatadi. Chiston mumtoz adabiyotning kichik lirik janri hisoblanib, savol-javob shaklida paydo bo‘lgan. Undagi narsa-hodisalar ko‘chma ma’noda tasvirlanib, fard, bayt, qit’a, ruboiy va g‘azal shaklida yoziladi.

Namunalar: osmon va yer

Bir parcha patir, / Olamga tatir. (Oy)— xalq topishmog‘i

Onasi bitta, / Bolasi mingta. (Oy va yulduzlar)— xalq topishmog‘i

Bir otasi, bir onasi, / Necha yuz ming bolasi. (Quyosh, oy, yulduzlar)— xalq topishmog‘i

Zar gilam, zar-zar gilam, / Ko‘taray desam, og‘ir gilam. (Yer)— xalq topishmog‘i

Boshi taroq, / Dumi o‘roq. (Xo‘roz)— xalq topishmog‘i

Namunalar: o‘simlik va buyum

Otasi uzun xo‘ja, / Onasi yoyma xotin, / Bolasi shirin-shakar. (Tok, bargi, uzumi)— xalq topishmog‘i

Kichkina dekcha, / Ichi to‘la mixcha. (Anor)— xalq topishmog‘i

Bir qop un, ichida ustun. (Jiyda)— xalq topishmog‘i

O‘tga tushsa yonmas, / Suvga tushsa oqmas. (Soya)— xalq topishmog‘i

Yer tagida oltin qoziq. (Sabzi)— xalq topishmog‘i

Shahari bor, odami yo‘q, / Daryosi bor, suvi yo‘q. (Xarita)— xalq topishmog‘i

Bilimingizni sinang