Imom Buxoriy: hayoti va hadislar

Mavzular

Muhaddislar imomi

Imom Buxoriy islom dunyosining eng mashhur kishilaridan. U kishini «muhaddislar imomi» deydilar. Muhaddis – «hadis biluvchi», «hadis aytuvchi» degani. Hadis esa payg‘ambarimiz so‘zidir. Shunday ekan, u kishi payg‘ambarimiz so‘zlarini yig‘gan, o‘rgangan, aytgan allomadir.

Namoz jamoa bo‘lib o‘qilganda, oldindagi boshlab boruvchi imom bo‘ladi. Demak, Buxoriy barcha muhaddislarning eng oldingi qatorida turgan, hammalari tomonidan tan olingan ustozdir.

Qur’on, vahiy va hadis

Islomda insoniy yashash va o‘zaro muomala qilishning bosh kitobi Qur’oni karimdir. Qur’oni karim payg‘ambarimizga vahiy qilib yuborilgan. «Vahiy» degani Alloh taoloning sevgan bandasi diliga o‘z so‘zlarini, ya’ni ilohiy so‘zlarni solishidir. Shuning uchun ham Qur’oni karimning yana bir nomi Kalomi Allohdir, ya’ni Alloh so‘zlaridir. Uni xalq orasida «Kalomulloh» deydilar.

Hadislar Qur’oni karimdagi oyatlarni tushuntiradi, sharoitga tatbiq etadi. Shunga ko‘ra ular o‘z ahamiyati jihatidan Qur’oni karimdan keyingi eng muhim manbadir.

Hadis, sunnat, roviy

Hadislarni yig‘ish payg‘ambarimiz davrlaridan boshlangan. Islomni obro‘sizlantirish, musulmonlarni chalg‘itish uchun uning dushmanlari soxta hadislar to‘qib tarqatganlar. Hadisshunoslik degan fan hadislarning «sahih» (ishonchli)larini «nosahih» (ishonchsiz)laridan ajratish bilan shug‘ullangan.

Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning gaplari, ishlari, ma’qullashlari, xulqiy sifatlari sunnat hisoblanadi. Ana shunday xatti-harakatlar yoki ko‘rsatmalar hadis deb yuritiladi.

«Roviy» ma’lumot beruvchi, aytuvchidir. Roviylar, asosan, ikki xil bo‘lgan: sahobalar, tobeinlar. Sahoba deb payg‘ambarimizni ko‘rgan va u kishi bilan suhbatda bo‘lgan izdoshlariga aytilgan. Tobeinlar esa payg‘ambarimizni emas, sahobalarni ko‘rib, ulardan eshitganlarini aytuvchilardir.

Hadis ikki qismdan – sanad va matndan tashkil topgan. Sanad – payg‘ambarimiz so‘zlarining qachon, qanday sharoitda, kimlar huzurida aytilganligi hujjati bo‘lsa, matn uning mazmunidir.

Bolalik va oila

Imom al-Buxoriyning ismi – Muhammad, otasining ismi – Ismoil bo‘lib, 810-yilning 21-iyunida Buxoro shahrida tug‘ildi. Otasi Ismoil Buxoriy ham muhaddis edi, goho tijorat bilan shug‘ullanardi. Lekin juda halol, xudojo‘y odam edi.

Aytishlaricha, Muhammadning ko‘zi yoshligida jarohatlanib, ojizlanib qoladi. Bir kuni ona tush ko‘radi. Ibrohim alayhissalom unga qarata: «Ey volida, duolaring sharofatidan Alloh o‘g‘lingga ko‘rish ne’matini qaytardi!» – deb xitob qilayotganmish. Muhammadning ko‘z qaroqlarida nur o‘ynardi.

Otasi erta vafot etganidan tarbiyasida onasining xizmati katta bo‘ldi. Kichkinaligidan hadis ilmiga ko‘ngil qo‘ydi. O‘n olti yoshida minglab hadislarni yod bilar, ularning «sahih», «nosahih»ligini birma-bir isbot qilib bera olar edi.

Ilm yo‘lida va asarlar

Kesh bilan Marvdan Makka-yu Madinagacha, Balx bilan Hirotdan Bag‘dod-u Basragacha, Nishopurdan Misr va Shomgacha yurtma-yurt, shaharma-shahar kezib, ilm o‘rgandi, o‘zi aytganidek, «mingdan ortiq ishonchli ulamodan hadis yozib oldi». Bularning samarasi sifatida bizga yigirmadan ko‘proq asar qoldirdi.

Imom Buxoriy yolg‘iz «Al-jome’ as-sahih» («Ishonchli to‘plam») kitobi ustida 16 yil ishlagan. Unga kiritilgan 7397 hadis 600 ming hadisning ichidan saralab olingan.

Mashhur muhaddislar orasida Imom Buxoriy eng oldingi o‘rinda turadi. Uning yozgan kitoblari ichida eng mashhuri esa «Al-jome’ as-sahih» (bu asar «Sahih al-Buxoriy» nomi bilan ham mashhur) asaridir. Birinchi bo‘lib bu uslubni Imom Buxoriy joriy etgan.

Amir bilan voqea va vafot

«Men ilmni xor qilmayman, uni hukmdorlar eshigiga olib bormayman»— Imom Buxoriy, amir chopariga javobi

Imom Buxoriy hayotining so‘nggi yillari Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘ida kechdi. U 870-yilning 31-avgustida vafot etdi. Qabri o‘sha yerda, hozirgi Samarqand viloyati Payariq tumani Xartang qishlog‘ida.

Hadislar: salom, g‘azab, yetim

Sahoba Ammor aytgan: «Uchta xislatni o‘zida mujassam qilgan kishining imoni mukammal bo‘lg‘aydir: insofli va adolatli bo‘lmoq; barchaga salom bermoq; kambag‘alligida ham sadaqa berib turmoq». Rasulullohdan bir kishi so‘radi: «Islomda eng yaxshi xislatlar qaysidir?» Dedilar: «Ochlarga taom bermoqlik, tanigan va tanimaganga salom bermoqlik».

Birovni (kurashib) yiqitgan polvon emas, balki g‘azablangan vaqtida jahlini yutgan odam polvondir!— Rasululloh, Abu Hurayra rivoyati

Men va yetimning kafilini olgan odam ikkimiz jannatda yonma-yon yashaymiz— Rasululloh, Sahl ibn Sa’d rivoyati

• Ammor ibn Yosir (564–657) – hazrat Alining yordamchilaridan, sahoba.

Hadislar: ilm va ota-ona

Hadis haqida nazariy ma’lumot

Hadis – islom dinida Qur’ondan keyin turadigan ikkinchi muqaddas manba bo‘lib, Muhammad alayhissalomning hayoti va faoliyati, uning diniy va axloqiy ko‘rsatmalarini o‘z ichiga oladi. Muhammad (s.a.v.) payg‘ambar biror gap aytgan, biror ish qilib ko‘rsatgan yoki boshqalar qilgan biron-bir ishni ko‘rib turib, uni man etmagan bo‘lsa, ana shu uch holat sunnat hisoblanadi.

Imom Buxoriygacha o‘tgan muhaddislar hadis kitoblariga eshitgan barcha hadislarini kiritar edilar. Hadislarni barcha shartlari bilan tekshirib, ularni sahih (ishonchli) yoki g‘ayrisahih (ishonarsiz) qismlarga ajratishmas edi. Birinchi bo‘lib bu uslubni Imom Buxoriy joriy etgan.

Hadislar tuzilishiga ko‘ra ikki qismdan – hadisning mazmuni (matni) va uning sanadi (kim tomonidan aytilganligi)dan iborat bo‘ladi.

Bilimingizni sinang