XotirAI logotipiXotirAI
📖 5-sinf · Adabiyot · 34–44-b.

Ezop va uning masallari (Imom Buxoriy bo‘limi davomi)

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Ezopning hayoti va o‘limi

Oxir-oqibat o‘zini qullikdan xalos etib, Lidiya shohi Krez saroyida xizmat qilgan, so‘ng Vavilon shohi Likurg saltanatida xazinabon darajasiga ko‘tarilgan. Keyinroq haqgo‘yligi, adolatparastligi, kinoyali achchiq tili uchun alamzada, hasadgo‘y dushmanlari uni Delfa shahrida tog‘ qoyasidan otib yuborib o‘ldirganlar.

Ezop hayoti haqidagi ma’lumotlar o‘sha davr va undan keyingi asrlardagi tarixchilar tomonidan yozib qoldirilgan rivoyatlar orqali yetib kelgan. Uning 500 ga yaqin masali qadim davrlardayoq jamlanib, «Ezop masallari» nomi ostida kitob qilingan va donishmandlik o‘gitlari sifatida butun dunyoga tarqalgan.

Masal tushunchasi

Masal – majoziy xarakterdagi qisqa hikoyacha bo‘lib, nasriy yoki she’riy shaklda yoziladi. Uning asosiy qahramonlari turli hayvonlar, narsa-buyumlardan iborat. Bular ramziy-majoziy ma’noda qo‘llanilib, insonlar fe’l-atvoridagi turli xususiyatlarga ishora sifatida keltiriladi.

Masalning asosiy jihati shuki, u to‘liq ma’noda tarbiyaviy maqsadga yo‘naltiriladi. Ko‘hna Sharq adabiyotida ham majoziy shaklda, ya’ni turli hayvonlar tilidan tarbiyaviy ahamiyatga molik hikoyachalar keltirish qadim hind adabiyotining nodir namunalari bo‘lgan «Kalila va Dimna» kabi asarlar tarkibida uchraydi.

O‘zbek masalchiligi

Masalchilikning eng yaxshi namunalari o‘zbek adabiyotida ham mavjud. Majoziy shakldagi ibratli hikoyatlarning sara namunalari Alisher Navoiyning «Xamsa» asaridagi birinchi doston «Hayrat ul-abror»da va maxsus shu yo‘nalishda yaratilgan «Lison ut-tayr» dostonida uchrashini alohida aytib o‘tish lozim.

Shu bilan birga XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida yashab o‘tgan Muhammad Sharif Gulxaniy ham «Zarbulmasal» nomli asari bilan o‘zbek adabiyotida masalchilik rivojiga ulkan hissa qo‘shdi. XX asrga kelib Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Yamin Qurbon, Sami Abduqahhor, Muxtor Xudoyqulov kabi ijodkorlar asarlarida masal janrining yaxshi namunalari uchraydi.

Ezop va non solingan quti

Qisqacha: Ezopning xo‘jayini safarga otlanib, qullarga yuklarni bo‘lib olishni buyuradi. Ezop to‘rt kishi zo‘rg‘a ko‘taradigan non solingan qutini tanlaydi, hamma uni ahmoq deb masxara qiladi. Yo‘lda peshin va kechqurun ovqatlanishda Ezop non ulashib, yukidan xoli bo‘ladi. Boshqa qullar yukni qiynalib ko‘tarsa, Ezop qup-quruq qutini yelkalab oldinda boradi.

Ezop va Ksanf

Qisqacha: Ezopning xo‘jayini Samos oroliga yetgach, uni shu yerlik Ksanfga sotadi. Ksanf mast holda dengizni ichib yuborishim mumkin, deb da’vo qiladi va og‘aynisi bilan mol-mulkka garov bog‘laydi. Ezop unga dengizga quyiladigan daryo va irmoqlar suvini avval ajratib berishni talab qilishni o‘rgatadi. Ksanf garovda yutadi, lekin ozodlik so‘ragan Ezopni arzimas bahona bilan kaltaklashga buyuradi.

Bu hikoyadan ko‘rinadiki, quldorlik zamonida qullar har qancha aqlli, topqir, sadoqatli bo‘lmasin, ularning qismati juda ayanchli edi.

Yovvoyi echkilar bilan cho‘pon

Qisqacha: Cho‘pon o‘z echkilari bilan birga kelgan yovvoyi echkilarni g‘origa qamaydi. Ertasi kuni havo buzuq bo‘lgani uchun echkilarni g‘orda boqadi: o‘zinikiga oz, yovvoyilarga mo‘l-ko‘l yem beradi. Havo yurishgach, yovvoyi echkilar tog‘ga qochadi. Cho‘pon ularni nonko‘r deb koyiganda, ular yangilarni ham bizdan afzal ko‘rishingdan qo‘rqdik, deb javob beradi.
yangi do‘stlarni eskilardan afzal tutuvchilar bilan do‘stlashishga shoshilmang— «Yovvoyi echkilar bilan cho‘pon» masalining xulosasi (Ezop)
Do‘st uldirki, o‘ziga ravo ko‘rmagan narsani do‘stiga ham ravo ko‘rmaydi.— Alisher Navoiy (do‘stlik haqida)

Kiyik va tokzor; bo‘ri va laylak

Qisqacha: Ovchilardan qochgan kiyik tokzorga yashirinadi. Xavf o‘tgach, u tok barglarini yeyishga tushadi, ovchi uni payqab, o‘q uzib yaralaydi. Kiyik 'tok meni qutqargandi, men esa uni nobud qilishga qasdlandim' deb afsus qiladi.
Qisqacha: Bo‘rining bo‘g‘ziga suyak tiqilib qoladi va laylakdan mukofot va’da qilib yordam so‘raydi. Laylak suyakni chiqarib oladi, mukofot talab qilganda esa bo‘ri 'og‘zimdan boshing omon chiqqani kammi' deb javob beradi.
Qilmish – qidirmish: tok meni qutqargandi, men esa uni nobud qilishga qasdlandim— kiyik, «Kiyik bilan tokzor» masalida

Eshak bilan baqalar; tuz ortilgan eshak

Qisqacha: Ustiga o‘tin ortilgan eshak botqoqda toyib yiqiladi va oh-voh qilib faryod chekadi. Botqoqdagi baqalar unga 'umring shu yerda o‘tganida nima qilarding' deydi. Masal kichik qiyinchilikda ruhan cho‘kuvchilarga qaratilgan.
Qisqacha: Ustiga tuz ortilgan eshak daryoda yiqilsa, tuz erib yuki yengillashadi. Keyingi gal eshak atayin yiqiladi, lekin bu safar yuvg‘ich ortilgan edi: yuvg‘ich suvni shimib og‘irlashadi va eshak suvga cho‘kib ketadi.
Og‘irning ostidan, yengilning ustidan o‘tma— xalq maqoli («Ustiga tuz ortilgan eshak» masali sharhida)

Burgut, zag‘cha va cho‘pon

Qisqacha: Burgut suruvdagi qo‘zichoqni ildi. Zag‘cha hasad qilib, qo‘chqorga tashlandi, ammo panjalari qalin junga o‘ralashib qoldi. Cho‘pon zag‘chani tutib, qanotlarini qirqdi va bolalariga eltdi. Bolalari so‘raganda, cho‘pon uning o‘zi o‘zini burgut hisoblashini aytadi.

Fransuzlarda J. Lafonten, rus adabiyotida I. Krilov kabi masalchi adiblar Ezop masallarini qayta ishlab, ijodiy boyitib, o‘z davri xususiyatlariga ko‘ra to‘ldirib, rivojlantirdilar.

Bilimingizni sinang

Ezop o‘zini qullikdan xalos etgach, qaysi shoh saroyida xizmat qilgan?
  1. Delfa hukmdori saroyida
  2. Samos hukmdori Ksanf saroyida
  3. Vavilon shohi Likurg saroyida
  4. Lidiya shohi Krez saroyida

To‘g‘ri javob: Lidiya shohi Krez saroyida. Ezop qullikdan xalos bo‘lib, Lidiya shohi Krez saroyida xizmat qilgan.

Ezop qaysi shoh saltanatida xazinabon darajasiga ko‘tarilgan?
  1. Delfa shohi saltanatida
  2. Samos hukmdori Ksanf saltanatida
  3. Vavilon shohi Likurg saltanatida
  4. Lidiya shohi Krez saltanatida

To‘g‘ri javob: Vavilon shohi Likurg saltanatida. Ezop Vavilon shohi Likurg saltanatida xazinabon bo‘lgan.

Ezopning dushmanlari uni qayerda tog‘ qoyasidan otib yuborib o‘ldirganlar?
  1. Delfa shahrida
  2. Samos orolida
  3. Lidiya poytaxtida
  4. Vavilon shahrida

To‘g‘ri javob: Delfa shahrida. Ezop Delfa shahrida tog‘ qoyasidan otib yuborilgan.

Ezopning qancha masali qadim davrlardayoq jamlanib, «Ezop masallari» nomi ostida kitob qilingan?
  1. 50 ga yaqin masali
  2. Mingdan ortiq masali
  3. 500 ga yaqin masali
  4. Yuzga yaqin masali

To‘g‘ri javob: 500 ga yaqin masali. Ezopning 500 ga yaqin masali kitob qilingan.

Ezop hayoti haqidagi ma’lumotlar bizgacha qanday yo‘l bilan yetib kelgan?
  1. Krez saroyi yilnomalari orqali
  2. Delfa ibodatxonasi hujjatlari orqali
  3. Tarixchilar yozib qoldirgan rivoyatlar orqali
  4. Ezopning o‘z kundaliklari orqali

To‘g‘ri javob: Tarixchilar yozib qoldirgan rivoyatlar orqali. Ma’lumotlar tarixchilar yozib qoldirgan rivoyatlar orqali yetib kelgan.

Masal qanday adabiy janr hisoblanadi?
  1. Voqeaband hajviy qissa
  2. Majoziy xarakterdagi qisqa hikoyacha
  3. Qahramonlik haqidagi yirik doston
  4. Savol-javob shaklidagi kichik lirik janr

To‘g‘ri javob: Majoziy xarakterdagi qisqa hikoyacha. Masal – majoziy xarakterdagi qisqa hikoyacha, nasriy yoki she’riy shaklda yoziladi.

Hayvonlar tilidan tarbiyaviy hikoyachalar keltirilgan «Kalila va Dimna» asari qaysi adabiyotning nodir namunasi hisoblanadi?
  1. Qadim hind adabiyotining
  2. Qadim yunon adabiyotining
  3. Qadim rim adabiyotining
  4. Fransuz adabiyotining

To‘g‘ri javob: Qadim hind adabiyotining. «Kalila va Dimna» qadim hind adabiyotining nodir namunasidir.

Masal namunalari Alisher Navoiyning «Xamsa»sidagi qaysi dostonda uchraydi?
  1. «Farhod va Shirin»
  2. «Sab’ai sayyor»
  3. «Hayrat ul-abror»
  4. «Layli va Majnun»

To‘g‘ri javob: «Hayrat ul-abror». Masal namunalari «Xamsa»dagi birinchi doston «Hayrat ul-abror»da uchraydi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiImom Buxoriy: hayoti va hadislarKeyingi →«Uch og‘a-ini botirlar» ertagi haqida