XotirAI logotipiXotirAI
📖 5-sinf · Adabiyot · 48–60-b.

«Uch og‘a-ini botirlar» ertagi haqida

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Ertak nima?

Ertak – xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy, ommaviy turlaridan biridir. Ertakning paydo bo‘lishida qadimiy urf-odat, marosimlar, tabiat hodisalari, jonivorlar muhim o‘rin tutgan.

Hayot haqiqati bilan bog‘liq bo‘lib, xayoliy va hayotiy uydirmalar asosiga qurilgan, tarbiyaviy ahamiyatga ega og‘zaki hikoyalar ertak deyiladi. Ertak aytuvchilarni qadimda «ertakchi», «matalchi» deb atashgan. Ertaklarda ijobiy qahramon, albatta, yovuzlik, adolatsizlik, zulm ustidan g‘alaba qozonadi.

Ertakning atamalari va turlari

Ertakning ba’zi viloyatlarda boshqacha atamasi ham uchraydi: Surxondaryo, Samarqand, Farg‘onada – matal, Buxoro atrofidagi ba’zi qishloqlarda – ushuk, Xorazmda – varsaki, Toshkent shahri va uning atrofida cho‘pchak.

Ertaklar shartli ravishda hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar, hayotiy-maishiy ertaklar, hajviy ertaklarga bo‘linadi. Hayvonlar haqidagi ertaklarda ayyorlik va munofiqlik tulki, qonxo‘rlik, laqmalik bo‘ri orqali ifoda etiladi.

Boshlanma va tugallanma

Ko‘p ertaklar «Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir podshoh (yoki cho‘pon) bo‘lgan ekan», «Sizga bog‘ bo‘lsin, bizga hayot» kabi qisqagina boshlanmalar bilan boshlansa, ba’zi boshlanmalar ancha uzun bo‘ladi. Masalan: «Ertagiyo ertagi, echkilarning bo‘rtagi, qirg‘ovul qizil ekan, quyrug‘i uzun ekan...»

Ko‘pchilik ertaklar «Qirq kecha-yu qirq kunduz to‘y berib, oshlarini oshab, yoshlarini yashab, murod-maqsadlariga yetibdilar» kabi tugallanmalar bilan yakunlanadi.

Ota o‘gitlari

To‘g‘ri bo‘ling – bexavotir bo‘lasiz. Maqtanchoq bo‘lmang – xijolat tortmaysiz. Dangasalik qilmang – baxtsiz bo‘lmaysiz.— ota o‘g‘illariga, «Uch og‘a-ini botirlar» ertagi

Safar va dasturxondagi suhbat

Qisqacha: Uch og‘a-ini safarga otlanib, kechasi navbatma-navbat poyloqchilik qiladi. Birinchi kecha To‘ng‘ich botir sherni o‘ldiradi, ikkinchi kecha O‘rtancha botir ajdarni yengadi, uchinchi kecha Kenja botir podshoh xazinasiga tushmoqchi o‘g‘rilarni qirib tashlaydi. Shaharda podshoh ularni o‘rdaga chaqirib, vazir orqali sirini bilmoqchi bo‘ladi. Dasturxon yonida botirlar go‘sht, shinni va non haqida g‘alati gaplarni aytishadi.

Uch sirning ochilishi

Qisqacha: Qo‘ychivon qo‘zini itga emizdirib katta qilganini aytadi. Bog‘bon uzum o‘g‘risini o‘ldirib, tok tagiga ko‘mganini, shinniga shu tokning uzumi ishlatilganini aytadi. Nonni podshoh o‘zi taxlagan va uning otasi novvoy bo‘lgan. Podshoh botirlarning zakovatiga qoyil qolib, uchta qizini ularga nikohlab bermoqchi bo‘ladi.

Kenja botir zindonda

Qisqacha: Podshoh uxlab yotganda ariqdan chiqqan ilonni Kenja botir chopib tashlaydi. Uyg‘ongan podshoh qilichni ko‘rib, uni o‘ldirmoqchi deb shubhalanadi. Botirlarga hasadgo‘y vazir uni qo‘zg‘atadi va Kenja botir zindonga solinadi. Qallig‘ining iltimosi bilan podshoh Kenja botirni zindondan oldirib keladi, Kenja botir esa unga hikoya aytadi.

To‘ti haqidagi hikoya (1)

Qisqacha: Bir podshoh to‘tisini juda yaxshi ko‘rar ekan. To‘ti Hindistondagi ota-onasini ko‘rish uchun yigirma kunga javob so‘raydi. Podshoh avval rozi bo‘lmaydi, so‘ng ikki haftaga ruxsat beradi. To‘ti o‘n besh kunga ruxsat olib, janubga uchib ketadi. Hindistonda qarindoshlari unga qaytmaslikni maslahat beradi, lekin to‘ti va’daga vafo qilmoqchi bo‘ladi.
So‘z beraman – so‘zimda turaman— to‘ti podshohga, Kenja botir hikoyasi

To‘ti haqidagi hikoya (2)

Qisqacha: Ona to‘ti yoshartiruvchi daraxtning uch dona mevasini podshohga olib borishni maslahat beradi. To‘ti mevalarni olib kelib, o‘z ozodligini so‘raydi. Vazir hasad qilib, mevalardan ikki donasiga zahar aralashtiradi. Zindondan olingan ikki kishi yeb o‘ladi va podshoh to‘tini o‘ldirtiradi. Keyin keksa odam qolgan mevani yeb yigit bo‘ladi, podshoh zahar qo‘shilganini bilib, vazirni o‘ldiradi.

Ertak yakuni

Qisqacha: Kenja botir ilon voqeasini aytib, ikki bo‘linib yotgan ilon tanasini ko‘rsatadi. Podshoh pushaymon bo‘lib, uzr so‘raydi. Botirlar saroy kishisi bo‘lolmasliklarini, mehnat va kasb-hunar bilan yashashlarini aytib, o‘z yurtiga qaytadi; qizlar ham kuyovlaridan ajralmay, ular bilan ketadi. Ikki yil deganda olti kishi bo‘lib otalarining oldiga keladi, ota uch bo‘lak hovlibog‘ tayyorlab qo‘ygan edi.
Biz saroy kishisi bo‘lolmaymiz. Biz mehnat bilan, kasb-hunar bilan yashaymiz— og‘a-ini botirlar podshohga, «Uch og‘a-ini botirlar»

Bilimingizni sinang

Xorazmda ertak qanday nom bilan atalgan?
  1. matal
  2. varsaki
  3. cho‘pchak
  4. ushuk

To‘g‘ri javob: varsaki. Xorazmda ertak «varsaki» deb ataladi; «ushuk» esa Buxoro atrofidagi ba’zi qishloqlarda qo‘llanadi.

Buxoro atrofidagi ba’zi qishloqlarda ertak qanday atalgan?
  1. matal
  2. cho‘pchak
  3. ushuk
  4. varsaki

To‘g‘ri javob: ushuk. Buxoro atrofidagi ba’zi qishloqlarda ertak «ushuk» deb atalgan.

Ertak aytuvchilarni qadimda qanday atashgan?
  1. «cho‘pchakchi» va «ushukchi»
  2. «ertakchi» va «matalchi»
  3. «varsakichi» va «cho‘pchakchi»
  4. «ushukchi» va «varsakichi»

To‘g‘ri javob: «ertakchi» va «matalchi». Ertak aytuvchilarni qadimda «ertakchi» va «matalchi» deb atashgan.

Ertaklarda ijobiy qahramon qanday kuchlar ustidan g‘alaba qozonadi?
  1. yolg‘izlik, qo‘rquv va sovuq
  2. yovuzlik, adolatsizlik va zulm
  3. kambag‘allik, ochlik va kasallik
  4. tabiat hodisalari va jonivorlar

To‘g‘ri javob: yovuzlik, adolatsizlik va zulm. Ertaklarda ijobiy qahramon yovuzlik, adolatsizlik va zulm ustidan g‘alaba qozonadi.

Ertaklar shartli ravishda qaysi turlarga bo‘linadi?
  1. hayvonlar haqidagi, sehrli, hayotiy-maishiy va hajviy
  2. hayvonlar haqidagi, tarixiy, falsafiy va hajviy
  3. sehrli, diniy, hayotiy-maishiy va tarixiy
  4. tarixiy, qahramonlik, sehrli va hajviy

To‘g‘ri javob: hayvonlar haqidagi, sehrli, hayotiy-maishiy va hajviy. Ertaklar hayvonlar haqidagi, sehrli, hayotiy-maishiy va hajviy turlarga bo‘linadi.

Hayvonlar haqidagi ertaklarda ayyorlik va munofiqlik hamda qonxo‘rlik va laqmalik mos ravishda qaysi hayvonlar orqali ifodalanadi?
  1. tulki va ayiq
  2. bo‘ri va tulki
  3. quyon va bo‘ri
  4. tulki va bo‘ri

To‘g‘ri javob: tulki va bo‘ri. Ayyorlik va munofiqlik tulki, qonxo‘rlik va laqmalik bo‘ri orqali ifodalanadi.

Sehrli ertaklarda voqealar nimalar asosiga qurilgan bo‘ladi?
  1. hayvonlar odati va xulqi
  2. tarixiy shaxslar hayoti
  3. kundalik turmush tafsilotlari
  4. sehr-jodu va fantastik uydirmalar

To‘g‘ri javob: sehr-jodu va fantastik uydirmalar. Sehrli ertaklarda voqealar sehr-jodu va fantastik uydirmalar asosiga qurilgan.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Ko‘p ertaklar «Bir bor ekan, bir yo‘q ekan...» kabi boshlanma bilan boshlanadi. II. Ko‘pchilik ertaklar «Qirq kecha-yu qirq kunduz to‘y berib...» kabi tugallanma bilan yakunlanadi. III. Hayvonlar haqidagi ertaklarda qonxo‘rlik va laqmalik tulki orqali ifodalanadi.
  1. I va III
  2. II va III
  3. I, II va III
  4. I va II

To‘g‘ri javob: I va II. III noto‘g‘ri: qonxo‘rlik va laqmalik bo‘ri orqali, ayyorlik tulki orqali ifodalanadi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiEzop va uning masallari (Imom Buxoriy bo‘limi davomi)Keyingi →Hamid Olimjon va «Oygul bilan Baxtiyor» ertak-dostoni