Alisher Navoiy hayoti va «Sher bilan durroj»

Mavzular

Tug‘ilishi va oilasi

Har yili 9-fevral kuni butun O‘zbekistonda buyuk bobokalonimiz hazrat Alisher Navoiyning tug‘ilgan kuni keng miqyosda nishonlanadi.

Alisher Navoiy 1441-yilning 9-fevralida Hirot shahrida tug‘ilgan. Bu shahar hozirda Afg‘onistonning markaziy shaharlaridan.

Otasi G‘iyosiddin Muhammad edi. Uni «Kichkina bahodir» ham der ekanlar. Onasining ismi ma’lum emas.

Alisher juda kichik yoshlaridan she’r va musiqaga havas qo‘yadi, olim-u shoirlar davrasida ulg‘ayadi. Uning otasi temuriylar xonadoniga yaqin odamlardan edi.

Bolalik yillari va ko‘chish

Yosh Alisher uch-to‘rt yoshlarida she’r yod olib, ko‘plarni hayratga solgan. Besh yoshida maktabga borib, bo‘lajak sulton Husayn Boyqaro bilan birga o‘qigan.

1447-yilda mamlakat podshohi Shohrux Mirzo vafot etib, yurtda notinchlik boshlanadi. Alisherlar oilasi Iroqqa ko‘chadi. Olti yoshli Alisher yo‘lda bir tasodif bilan zamonasining mashhur tarixchisi Sharafiddin Ali Yazdiyga duch keladi.

1452-yilda taxtga Abulqosim Boburmirzo chiqadi va Alisherning otasi Sabzavorga hokim qilib tayinlanadi. Alisher Sabzavorda o‘qishni davom ettiradi.

Attor, taxalluslar, ilk she’r

1452–1457-yillarda u dastlab Sabzavorda, so‘ng Mashhadda yashagan. She’rga, musiqaga mehri oshib, Farididdin Attor, Nizomiy Ganjaviy, Shayx Sa’diy, Xusrav Dehlaviy asarlarini sevib o‘qigan.

Ayniqsa, Attorning «Mantiq ut-tayr» («Qush nutqi») kitobi yosh Alisherning xayolini tamom egallab oldi. Ota-onasi tashvishga tushib, bu kitobni yosh Alisherdan olib, bekitib qo‘yishadi. Lekin Alisher kitobni butunlay yod olgan edi.

Bo‘lajak shoir yetti-sakkiz yoshlaridan she’r mashq qila boshladi. Ikki tilda ijod qildi. O‘zbekcha she’rlariga «Navoiy», forscha she’rlariga «Foniy» taxallusini qo‘ydi. «Navoiy» «navo» – «kuy» so‘zidan olingan, «Foniy» esa forschada «vaqtincha» ma’nolarini berar edi.

Orazin yopg‘och, ko‘zumdin sochilur har lahza yosh, / Bo‘ylakim paydo bo‘lur yulduz, nihon bo‘lg‘och quyosh— Alisher Navoiy, 12 yoshlarida yozgan she’ri (Mavlono Lutfiy qoyil qolgan)

Hirot, Samarqand va vazirlik

1457-yilda Abusaid Mirzo taxtga chiqdi. Alisherning maktabdosh do‘sti Husayn Boyqaro taxt uchun kurashga tushib ketdi. Alisher Mashhad madrasalarida o‘qishni davom ettirdi.

Navoiy Hirotga 1464-yilda keladi, lekin ko‘p o‘tmay Samarqandga ketishga majbur bo‘ladi. Samarqandda u 1469-yilga qadar yashadi.

Nihoyat, Alisherning maktabdosh do‘sti Husayn Boyqaro taxtga chiqishi bilan uni Hirotga chaqirib oladi va muhrdor qilib tayinlaydi. 1472-yildan vazirlik martabasiga ko‘tariladi, 1487–1488-yillarda Astrobodda hokim bo‘ladi. Umrining oxiriga qadar sultonning eng yaqin kishisi bo‘lib qoladi.

Ijodi va vafoti

Navoiy yettita she’riy devon tuzdi. Nizomiy Ganjaviyning besh dostondan tarkib topgan «Panj ganj» («Besh xazina»)iga javob sifatida o‘zining mashhur «Xamsa»sini yozdi. O‘ndan ortiq nasriy asar yaratdi.

Bu asarlar, mana, besh asrdan oshibdiki, mumtoz adabiyotimizning cho‘qqisi bo‘lib turibdi.

Buyuk shoir 1501-yilning 3-yanvarida Hirotda vafot etdi.

«Hayrat ul-abror» dostoni

Alisher Navoiyning «Xamsa» asariga kirgan birinchi doston «Hayrat ul-abror», ya’ni «Yaxshi kishilarning hayratlanishi» deb nomlanadi. Mazkur doston 63 bob, 20 ta maqolatdan tashkil topgan.

Har bir maqolat bir mavzuga bag‘ishlangan bo‘lib, shoir, avvalo, o‘quvchini bu mavzu bilan tanishtiradi. So‘ngra o‘sha mavzuga munosabat bildirib, uni har jihatdan tasvirlaydi.

Siz o‘qigan «Sher bilan durroj» hikoyati o‘rin olgan o‘ninchi maqolatning «Rost so‘z ta’rifida» qismi ham xuddi shunday qurilishga ega. Dostonning bu qismi rostlik, to‘g‘rilik tushunchalariga bag‘ishlangan.

Sher va durroj do‘stligi

Bor edi bir beshada bir tund sher, / Vahshat aro ko‘k asadidek daler.— Alisher Navoiy, «Hayrat ul-abror», «Sher bilan durroj»

Durrojning fojiasi

Har kishikim rostni bexost der, / Aytsa yolg‘on dog‘i el rost der.— Alisher Navoiy, «Hayrat ul-abror», «Sher bilan durroj»

So‘zda, Navoiy, ne desang, chin degil, / Rost navo nag‘mag‘a tahsin degil.— Alisher Navoiy, «Hayrat ul-abror», «Sher bilan durroj»

To‘g‘rilik va egrilik tahlili

Bobomiz har bir inson o‘ziga to‘g‘rilikni odat qilmog‘i haqida so‘z yuritarkan, kimki to‘g‘rilik yo‘li qanday ekanligini bilmoqchi bo‘lsa, bu yo‘l ikki xil bo‘ladi, deydi. Birinchisi, to‘g‘riso‘z odam. Ikkinchi toifa kishilar andisha bilan, betgachoparlik qila olmay, «to‘g‘ri» deguvchilardir.

Egrilik yolg‘ondan paydo bo‘ladi, to‘g‘rilik haqiqatdan. So‘zining isboti uchun bog‘bon va dehqonning ishini misol keltiradi.

Bu hikoyatda sher – ham jismonan, ham ruhan kuchli, ayni vaqtda bolalariga cheksiz mehrli, ular uchun har narsaga tayyor fidoyi insonlar ramzi bo‘lsa, durroj – hayotga yengilyelpi qarovchi, yolg‘onchilikni kundalik mashg‘ulotga aylantirib olgan kimsalar timsolidir.

Bilimingizni sinang