Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ruboiylari

Mavzular

Bobur kimligi va davri

Bobur ham shoh, ham shoirdir. «Bobur» arab tilida «sher» degani. Chindan ham, u bu nomga munosib shaxs edi. U tariximizning murakkab bir davrida yashadi. Qudratli temuriylar saltanati yemirilib, o‘rniga shayboniylar kelayotgan davr edi.

Shunday bir paytda o‘z yurtiga sig‘magan temuriyzoda Bobur Hindistonga bosh olib ketdi. U yerda buyuk saltanatga asos soldi. O‘z jasorati va adolati bilan olis hind xalqi qalbidan joy oldi, uning mehrini qozondi. Boburning avlodlari hind diyorida uch yuz yildan ortiqroq hukmronlik qildilar.

Shoir, olim, musiqachi

Bobur didi va zavqi baland shoir edi. U go‘zal g‘azallar yozdi. Ruboiyning tengsiz namunalarini yaratdi. Ko‘rgan-kechirgan voqealari haqida «Boburnoma» asarini yozib qoldirdi. Uning qalbi musiqaga oshno edi. U sozni go‘zal chalgan, ajoyib kuylar yaratgan, musiqa haqida ilmiy kitob yozgan shoh edi.

Bobur ikki she’riy to‘plam – devon tuzgan. Bizgacha shulardan bittasi, «Hind» devoni yetib kelgan. Ikkinchisining taqdiri noma’lum.

Tug‘ilishi va oilasi

Bobur 1483-yilning 14-fevralida Andijonda tug‘ildi. Otasi temuriyzoda Umarshayx Farg‘ona viloyati hukmdori edi. Onasi Qutlug‘nigorxonim Toshkent hokimi Yunusxonning qizi edi. Otasi bevaqt vafot etgach, Farg‘ona hokimligi 12 yoshdagi Boburning zimmasiga tushdi. 15 yoshida bobomeros Samarqandni zabt etadi. 16 yoshida bu azim shaharni tashlab chiqishga majbur bo‘ladi.

Sarguzashtlar va vafot

Keyin ham ikki marotaba bu shaharni egallashga muvaffaq bo‘ldi. Lekin saqlab qolish nasib etmadi. Samarqandni ham, Andijonni ham qo‘ldan berib, tog‘-u toshlarda besh-o‘n yigiti bilan goh otliq, goh yayov yurgan paytlari ham bo‘ldi. Nihoyat, 1503-yilda Jayhun (Amu)ni kechib, Xurosonga o‘tdi. Kobul va G‘aznani qo‘lga kiritdi. So‘ng 1526-yilda Hindistonni zabt etib, boburiylar saltanatiga asos soldi.

Bobur 1530-yilning 26-dekabrida Agrada vafot etdi. Keyinroq uning xoki, vasiyatiga muvofiq, Kobulga ko‘chirildi.

Ruboiy va Vatan sog‘inchi

Ruboiy Sharq she’riyatida keng tarqalgan she’r turlaridan, to‘rtlik. Aruzning ma’lum vaznidagina yozilgan. Hozirda bizning qo‘limizda uning to‘rt yuzdan ortiq she’ri bor. Shundan ikki yuzdan ortig‘i ruboiydir.

Shoir ruboiylarida Vatan sog‘inchi, ona diyorni qo‘msash mavzusi yetakchilik qiladi.

Beqaydmen-u, xarobi siym ermasmen, / Ham mol yig‘ishtirur laim ermasmen. / Kobulda iqomat etti Bobur, dersiz, / Andoq demangizlarkim, muqim ermasmen.— Bobur ruboiysi

Tole’ yo‘qi jonimg‘a balolig‘ bo‘ldi, / Har ishniki ayladim, xatolig‘ bo‘ldi. / O‘z yerni qo‘yib, Hind sori yuzlandim, / Yo Rab, netayin, ne yuz qarolig‘ bo‘ldi.— Bobur ruboiysi

Vafo, jafo va xalq xotirasi

Shoirning ruboiysida yaxshilikning sharofati, yomonlikning kasofati, vafoga vafoning, jafoga jafoning qaytajagi haqida so‘z ketadi:

Har kimki vafo qilsa, vafo topqusidur, / Har kimki jafo qilsa, jafo topqusidur. / Yaxshi kishi ko‘rmagay yomonlik hargiz, / Har kimki yomon bo‘lsa, jazo topqusidur.— Bobur ruboiysi

Chindan ham bu uning hayotdagi shiori edi. Bobur bugun xalqimizning sevimli farzandlaridan biridir. U haqda dostonlar, romanlar yozilgan, kinofilmlar ishlangan. Andijon va Toshkentda ulkan bog‘lar barpo etilib, u joylarga Bobur nomi berilgan va haykali o‘rnatilgan.

Boshqa ruboiylar

Ko‘nglum bu g‘ariblikda shod o‘lmadi, oh, / G‘urbatda sevinmas emish, albatta, kishi.— Bobur ruboiysi

Ey bodi sabo, ayla Xurosong‘a guzar, / Mendin degil ul yori parishong‘a xabar.— Bobur ruboiysi

Sen gulsen-u men haqir bulbuldurmen, / Sen shu’lasen, ul shu’lag‘a kuldurmen.— Bobur ruboiysi

• G‘urbat – g‘ariblik, vatandan uzoqda bo‘lish.
• Bodi sabo – tong shamoli, mayin shabada.
• Ahbob – do‘stlar, yorlar.

Bilimingizni sinang