XotirAIMuhammad Aminxo‘ja Muqimiy va «Sayohatnoma»
Mavzular
Muqimiy va uning davri
O‘n to‘qqizinchi asrning ikkinchi yarmi va yigirmanchi asrning boshlarida ravnaq topgan milliy uyg‘onish adabiyotining zabardast vakillaridan biri Muhammad Aminxo‘ja Muqimiydir.
Muhammad Aminxo‘ja Mirzaxo‘ja o‘g‘li Muqimiy 1850-yilda Qo‘qon shahrida Bekvachcha mahallasida, novvoy oilasida tug‘ilgan. Shoirning ilm o‘rganishi va badiiy ijodga erta qiziqishida uning volidasi, qobiliyatli ayol Oyshabibi aytib bergan ko‘plab ertak va qo‘shiqlarning ta’siri kuchli bo‘lgan.
Ta’lim va kasb
Muqimiy dastlab o‘z mahallasidagi mulla Abduxalil maktabida tahsil oladi. Keyin Qo‘qondagi «Hokim oyim» madrasasida ta’lim oladi. 1872–1873-yillarda Buxoroga borib, u yerdagi madrasada o‘qishni davom ettiradi. 1876-yilda o‘qishni tamomlab, Qo‘qonga qaytadi. Uylanadi.
Shoir dastlab yer qurilishi mahkamasida mirzalik, so‘ngra Sirdaryo yoqasida joylashgan Oqjardagi paromda pattachilik qiladi. Zamonasining yetuk xattotlaridan bo‘lgan Muhammad Yusuf xattotdan ta’lim olib, xushxat kotib bo‘lib yetishgan Muqimiyga xattotlik asosiy kasb va tirikchilik manbayi bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiy muhit va vafot
Muqimiy Qo‘qonda Furqat, Zavqiy, Nisbat, Muhayyir, G‘aribiy, Nasimiy, Mavlaviy va boshqa shoirlardan tashkil topgan yirik adabiy guruhga boshchilik qiladi. 1885–1886-yillarda shoirning otasi Mirzaxo‘ja vafot etadi. Oilani boqish shoir zimmasiga tushadi. Shu sababdan bo‘lsa kerak, 1887–1888-yillarda Qo‘qonni tark etib, Toshkentga boradi. 1892-yilning boshlarida shoir ikkinchi marta Toshkentga yo‘l oladi.
Muttasil davom etgan moddiy muhtojlik, kamsitish va ta’qiblar shoir sog‘lig‘iga ta’sir qilgan edi. Xastalik tufayli 1903-yilda 53 yoshida, ayni ijodiy kamolotga yetgan paytda vafot etadi.
Sayohatnoma janri
Adabiyotimizda sayohatnoma janrining shakllanishi va takomilga erishuvida hassos shoir Muqimiyning xizmati katta. Bizgacha uning Qo‘qondan Shohimardonga, Qo‘qondan Farg‘onaga, Qo‘qondan Isfaraga tomon qilgan sayohatlari taassurotlari yetib kelgan.
O‘zida sayohat xotiralari va ular bilan bog‘liq tafsilotlarni aks ettirgan nasriy va she’riy asarni sayohatnoma deb ataymiz. O‘zbek adabiyotida alohida poetik shaklda tartib topgan, keyinchalik adabiy an’ana tusiga kirgan bu janrning asoschisi Muqimiydir.
Muqimiy «Sayohatnoma»lari maydonga kelib, xalq orasida mashhur bo‘lganidan keyin, xuddi shu uslubda Zavqiy, Furqat, Tajalliy va shoirga zamondosh boshqa ijodkorlarning «Sayohatnoma»lari yaratildi.
Sayohatnomaning ichki tuzilishi
Bu davrdagi «Sayohatnoma»lar ko‘pincha she’riy shaklda yaratilgan. Ularning ichki tuzilishi quyidagicha:
- 1. Kirish, ya’ni sayohatga chiqish ehtiyoji, sabablari aytiladi.
- 2. Yo‘l xotiralari batafsil bayon etiladi.
- 3. Sayohatlardan muayyan xulosalar chiqariladi.
Muqimiy tasviri: tanqid va go‘zallik
Vodil maqomi dilfizo, / Ko‘chalaridur dilkusho, / Anhorida obi safo, / Sebarga obishor ekan.— Muqimiy, «Sayohatnoma»
Aylay sayohat endi bas, / «Konibodom» qilmay havas, / Har yerda yotgan xor-u xas, / Ko‘zga tikan yakrang ekan.— Muqimiy, «Qo‘qondan Farg‘onaga»
«Qo‘qondan Shohimardonga»
«Qo‘qondan Farg‘onaga»
Bilimingizni sinang
Muhammad Aminxo‘ja Muqimiy qaysi yilda va qaysi shaharda tug‘ilgan?
- 1850-yilda Toshkentda
- 1850-yilda Qo‘qonda
- 1872-yilda Qo‘qonda
- 1850-yilda Buxoroda
To‘g‘ri javob: 1850-yilda Qo‘qonda. Muqimiy 1850-yilda Qo‘qonda tug‘ilgan.
Muqimiy Qo‘qonning qaysi mahallasida, qanday oilada tug‘ilgan?
- Bekvachcha mahallasida, novvoy oilasida
- Hokim oyim mahallasida, novvoy oilasida
- Qudash mahallasida, dehqon oilasida
- Bekvachcha mahallasida, xattot oilasida
To‘g‘ri javob: Bekvachcha mahallasida, novvoy oilasida. Muqimiy Bekvachcha mahallasida, novvoy oilasida tug‘ilgan.
Muqimiy qachon va necha yoshida vafot etgan?
- 1892-yilda 42 yoshida
- 1903-yilda 63 yoshida
- 1888-yilda 38 yoshida
- 1903-yilda 53 yoshida
To‘g‘ri javob: 1903-yilda 53 yoshida. Muqimiy 1903-yilda 53 yoshida vafot etgan.
Muqimiyning otasining ismi nima edi?
- Muhammad Yusuf
- Mirzaxo‘ja
- Oyshabibi
- Abduxalil
To‘g‘ri javob: Mirzaxo‘ja. Shoirning otasi Mirzaxo‘ja 1885–1886-yillarda vafot etgan.
Muqimiyning ilm o‘rganishi va badiiy ijodga erta qiziqishiga kimning aytib bergan ko‘plab ertak va qo‘shiqlari kuchli ta’sir qilgan?
- Mulla Abduxalilning
- Otasi Mirzaxo‘janing
- Ustozi Muhammad Yusuf xattotning
- Onasi Oyshabibining
To‘g‘ri javob: Onasi Oyshabibining. Onasi Oyshabibi aytib bergan ertak va qo‘shiqlar shoirga ta’sir qilgan.
Muqimiy dastlab qaysi mahkamada qanday lavozimda ishlagan?
- Madrasada mudarrislik qilgan
- Hokimlikda qozilik qilgan
- Oqjardagi paromda pattachilik qilgan
- Yer qurilishi mahkamasida mirzalik qilgan
To‘g‘ri javob: Yer qurilishi mahkamasida mirzalik qilgan. Shoir dastlab yer qurilishi mahkamasida mirzalik qilgan.
Muqimiy uchun nima asosiy kasb va tirikchilik manbayi bo‘lib xizmat qilgan?
- Savdogarlik
- Xattotlik
- Pattachilik
- Novvoylik
To‘g‘ri javob: Xattotlik. Xushxat kotib Muqimiyga xattotlik asosiy kasb bo‘lgan.
Muqimiy Qo‘qonda qaysi shoirlardan tashkil topgan yirik adabiy guruhga boshchilik qilgan?
- Furqat, Bobur, Attor va boshqalar
- Abduxalil, Muhammad Yusuf, Nisbat va boshqalar
- Tajalliy, Mirzaxo‘ja, Oyshabibi va boshqalar
- Furqat, Zavqiy, Nisbat, Muhayyir va boshqalar
To‘g‘ri javob: Furqat, Zavqiy, Nisbat, Muhayyir va boshqalar. Muqimiy Furqat, Zavqiy, Nisbat, Muhayyir va boshqalardan iborat guruhga boshchilik qilgan.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash