XotirAI logotipiXotirAI
📖 5-sinf · Adabiyot · 180–195-b.

Sa’diy Sheroziy va Abdulla Avloniy hayoti

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Sa’diy Sheroziy kim edi

Sa’diy Sheroziy (1189 – 1292). U kishining ismi sharifi Shayx Muslihiddin Sa’diy Sheroziydir. «Shayx» deb ko‘proq so‘fiylar boshlig‘iga, din arboblariga nisbatan aytilgan. Taxallusidan ma’lum bo‘lganidek, Sa’diy sherozlik. Sheroz Eronning mashhur shaharlaridan.

Sa’diy nomini dunyoning juda ko‘p mamlakatlarida biladilar. Sharqda u qanchalar hurmat bilan tilga olinsa, G‘arbda ham bu shoirning e’tibori shuncha baland. Sababi nimada? Sababi shundaki, u ajoyib g‘azallar yozdi. Bu g‘azallar hikmatli fikrlarga boy edi. Go‘zal o‘xshatishlarga, ta’sirli manzaralarga to‘la edi.

Ey sarbon, ohista ron oromi jonam meravad— Sa’diy Sheroziyning bir g‘azali

Sarbon g‘azali va shuhrat

Tuya yetaklovchini, karvonboshini «sarbon» deydilar. Oshiq shoir unga qarata iltijo etmoqda: Ey sarbon, ohista yur, oromijonim boradur,..

Forschadagi «sarbon – ohista ron, oromi jon» so‘zlaridagi ohangdoshlik – ichki qofiya shu bir satrning o‘zidayoq nolakor musiqa yaratadi. Ayni paytda, qalqib-qalqib borayotgan tuyalar qatori, ular o‘rkachi ustida bir maromda tebranayotgan yo‘lovchilar. Bir satrda shuncha ma’no, shuncha ohang, shuncha dard bor edi.

Shuning uchun ham shoirni Eronda qanchalar sevsalar, Turkistonda ham shuncha sevadilar. Eron-u Turkistonni qo‘ying, fransuz Volter, nemis Gyotelar ham o‘z asarlarida uning she’rlariga murojaat qilgan.

Hayoti va sayohatlari

Ayniqsa, shoirning «Guliston» va «Bo‘ston» nomli ikki asari uning nomini butun dunyoga tanitdi. Chunki bu ikki asar uning o‘z ko‘rgan-kechirgan, eshitgan-bilgan voqealari asosida maydonga kelgan.

U Sherozda o‘ziga to‘q va ma’rifatli bir xonadonda o‘sib ulg‘aygan. Uzoq umr ko‘rgan. Tug‘ilgan yilini har xil (1184, 1189, 1203, 1210) ko‘rsatadilar. 1292-yilda vafot etgan.

Sa’diy Sheroziy umrining 20 yilidan ko‘prog‘i sayohatda o‘tgan. Afrikadan Xitoygacha, Hindistondan Farangistongacha kezib chiqqan. Musofirlikning, hatto asirlikning azoblarini ko‘rgan.

«Bo‘ston»: darvesh va qozi

Qisqacha: «Bo‘ston»dagi hikoyatda shahar qozisi bir guruh olim-u fozillarni suhbatga chaqiradi. Eski to‘n kiygan darvesh poygakda qisinib o‘tiradi. Bahs avjida u so‘z olib, masalani oydin dalil bilan isbot qiladi. Qozi salla-to‘nini in’om etib, uni to‘rga taklif qiladi, darvesh esa to‘nni ham, to‘rni ham rad etib, qozining uyini tark etadi. Hikoya oxirida Sa’diy o‘sha darvesh o‘zi ekanini aytadi.

Gap insonning salla-to‘nida emas, ilm-u donishda, agar kiyimda bo‘lsa edi, salla ilingan qoziq yoki to‘qim urilgan eshak eng e’tiborli bo‘lardi, deb qozining uyini tark etadi.

«Guliston»: hunar va daryo ko‘rmagan qul

Qisqacha: «Hunar o‘rganmoq haqida» hikoyatida bir hakim o‘g‘illariga hunar o‘rganishni pand qiladi: mulk va molga ishonch yo‘q, hunar esa oqar chashma. Hunarli odam har yerda qadrli bo‘ladi va majlisning yuqorisida o‘tiradi, hunarsiz kishi esa gadoylik qiladi, beqadr va e’tiborsiz bo‘ladi.
Ota merosini gar istasang, o‘rgan ota ilmin,— Sa’diy, «Guliston»dagi «Hunar o‘rganmoq haqida» hikoyatidagi bayt
Qisqacha: «Daryo ko‘rmagan qul hikoyati»da podshoh ajamiy g‘ulom bilan kemaga minadi. G‘ulom daryoni ko‘rmagani uchun qo‘rquvdan yig‘lab, orom topmaydi. Kemadagi hakim g‘ulomni sochidan tutib daryoga tashlatadi va uch marta cho‘mdirgach, kemaga yaqin keltiradi. G‘ulom kemadagilarga yopishib, kemaga chiqib oladi va orom tutadi. Hakim: g‘ulom g‘arq bo‘lish mehnatini bilmagani uchun kemaning salomatligi qadrini bilmasdi.
Qorning to‘q esa, arpa noni yaxshi ko‘runmas,— Sa’diy, «Daryo ko‘rmagan qul hikoyati»dagi qit’a

«Guliston»: darvesh va farang asirligi

Qisqacha: Darvesh butun umri davomida farzand ko‘rmagan, ko‘p duodan so‘ng xotini homilador bo‘lgan. U o‘g‘il tug‘ilsa, egnidagi xirqadan boshqa barcha molini darveshlarga nisor qilishga va’da bergan va so‘zida turgan. Sa’diy Shom safaridan qaytgach, darveshning zindonda ekanini bilgan: o‘g‘li araq ichib, mast holida bir kishini o‘ldirib qochgan, otasi esa zanjir bilan bog‘langan.
Qisqacha: Sa’diy farang xalqiga asir bo‘lib, Taroblis qal’asining xandaqini qazishga solingan. Eski tanishi Halab ulug‘laridan biri o‘n tilla berib, uni ozod qilgan va Halabga olib borgan. U o‘z xunuk, badfe’l qizini yuz tillo mahr bilan Sa’diyga nikoh qilib bergan. Qiz badfe’lligini boshlab, ta’na qilganda Sa’diy javob bergan.
men o‘sha otang o‘n tillo berib, farang asirligidan qutqarib olgan, lekin yuz tillo bilan sening qo‘lingga tutqazib, jabr-u sitam zanjirini bo‘ynimga solgan kishiman— Sa’diy, «Guliston»dagi asirlik hikoyati

«Bo‘ston» she’rlari va hikmatlar

Tab’i aybjo‘ylik bo‘lsa agar bas, / Tovus oyog‘idan boshqasin ko‘rmas.— Sa’diy, «Bo‘ston», «Ayb qidirmaslik haqida»
Har ko‘z-u qosh yaxshi, demagil, do‘stim, / Pista mag‘zini ye, tashlagil po‘stin.— Sa’diy, «Bo‘ston», «Ayb qidirmaslik haqida»
Qisqacha: «Hayit kuni adashib qolganim va otamning sabog‘i» she’riy hikoyatida shoir hayitda otasi bilan chiqadi. O‘yinga berilib yugurib, otasidan olomon ichida adashadi va baqiradi. Otasi yetib kelib, uning qulog‘ini cho‘zadi va yosh bolaga tanho yo‘l yurish qiyin ekanini uqtiradi.
Qisqacha: Adolatli podsho bo‘z qabo kiyadi. Bir kishi unga Xitoy shohidan yaxshi to‘n tiktirishni maslahat bergach, podsho javob qiladi: g‘azna faqat meniki emas, qo‘shin haqidir. Jamshid podisho buloq boshiga zulm qilgan podsholar o‘zi go‘rga ketib, olgani qolganini yozadi. Sahroda jonsiz yotgan itga bir kishi qalpog‘i bilan quduqdan suv beradi, shu ishi uchun gunohi kechiriladi.
Chumoli yoz bo‘yi yig‘ar yemak – don, / Toki qishda uyi bo‘lsin farovon.— Sa’diy, «Hikmatlar»

Sa’diy va Avloniy

«Guliston», «Bo‘ston» asarlarini Alisher Navoiy sevib o‘qigan. U o‘zining «Lison ut-tayr» («Qush tili») asarida buni alohida ta’kidlab aytadi. Haqiqatan ham, bu asarlar o‘tmishda (sho‘rolar tuzumi o‘rnatilgunga qadar) eski maktablarda darslik sifatida o‘qitilar edi.

XX asr boshida yetishib chiqqan jadid ma’rifatchilarimiz bu kitoblardan ilhom olib yangi darsliklar yaratdilar. Abdulla Avloniyning «Turkiy Guliston yoxud axloq» asari shundaylardan edi. «Guliston» asari so‘nggi olti-yetti asr davomida o‘zbek tiliga bir necha bor tarjima qilingan. «Bo‘ston» 1960-yilda o‘zbekchaga o‘girildi.

Qisqacha: Avloniyning «Shayx Sa’diy» hikoyasida Sa’diy kichikligida otasi bilan sahar turib ibodat qilgan. Uylariga kelgan mehmonlar uxlab yotganini ko‘rib, ularni ayblagan. Otasi aybini ko‘rishdan ko‘ra, ular kabi yotgan yaxshi edi, degan.

Abdulla Avloniy yoshligi

Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyotining taniqli namoyandalaridan biri Abdulla Avloniy 1878-yil 12-iyulda Toshkent shahrining Mergancha mahallasida hunarmand-to‘quvchi oilasida tug‘ildi. U yetti yoshida O‘qchi mahallasidagi boshlang‘ich maktabga o‘qishga bordi, uni 1890-yilda tugatgach, shu mahalladagi madrasada tahsil oldi. Keyinroq tahsilni Shayxontohurdagi madrasada davom ettirdi. Qish kunlarida o‘qib, yoz kunlarida mardikorlik bilan mashg‘ul bo‘ldi.

Abdulla Avloniyning ilk she’riy mashqlari 1894-yilda bitilgan. U 1905-yildan boshlab o‘z mashqlari bilan matbuot sahifalarida qatnasha boshladi.

Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir— Abdulla Avloniy

Avloniy gazeta va maktab ishlari

1905–1908-yillarda «gazetchilik» bilan shug‘ullandi. 1906-yilda chiqa boshlagan «Taraqqiy», «Xurshid» gazetalarida ishladi, ular yopilgach, «Shuhrat» gazetasini chiqarishda bosh-qosh bo‘ldi. 1907-yil 4-dekabrda Avloniy muharrirligida bu gazetaning birinchi soni bosmadan chiqdi.

Abdulla Avloniy 1909-yilda «Jamiyati xayriya» tashkilotini ochdi va mahalliy xalq bolalarining o‘qib, bilim olishiga ko‘maklashish maqsadida pul yig‘ib, maktablarga tarqatdi. 1913-yilda «Turon» jamiyatini ochdi. A. Avloniy jamiyat qoshida «Turon» nomli teatrni ham tashkil etdi.

Avloniy ochgan maktab o‘z davrining yangi usuldagi ilg‘or maktablaridan biri edi. Shu maktab uchun «Birinchi muallim» (1909), «Ikkinchi muallim» (1912), «Turkiy Guliston yoxud axloq» (1913), «Maktab gulistoni» (1916), shuningdek, olti qismdan iborat «Adabiyot yoxud milliy she’rlar» (1909–1916) singari darsliklar yozdi.

Avloniy umrining oxiri va Vatan

A. Avloniy 1919–1920-yillarda diplomatik vazifalarda ishladi. So‘ng umrining oxirigacha O‘rta Osiyo davlat universiteti (hozirgi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti)da dars berdi. Abdulla Avloniy 1934-yil 25-avgustda vafot etdi.

«Vatanni suymak»da: Vatan. Har bir kishining tug‘ulub o‘skan shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ulgan, o‘sgan yerini jonidan ortuq suyar. Hatto bu vatan hissi-tuyg‘usi hayvonlarda ham bor.

Kishi yurtida sulton bo‘lguncha, o‘z yurtingda cho‘pon bo‘l— Abdulla Avloniy «Vatanni suymak»da keltirgan bobolar so‘zi

Bilimingizni sinang

Sa’diy Sheroziyning tug‘ilgan yili turlicha ko‘rsatiladi. Quyidagi yillardan qaysi biri uning tug‘ilgan yili sifatida ko‘rsatilmaydi?
  1. 1184-yil
  2. 1257-yil
  3. 1189-yil
  4. 1203-yil

To‘g‘ri javob: 1257-yil. Tug‘ilgan yili 1184, 1189, 1203, 1210 deb ko‘rsatiladi; 1257 esa «Bo‘ston» yozilgan yil.

Sa’diy Sheroziy qaysi yilda vafot etgan?
  1. 1257-yilda
  2. 1189-yilda
  3. 1258-yilda
  4. 1292-yilda

To‘g‘ri javob: 1292-yilda. Sa’diy Sheroziy uzoq umr ko‘rib, 1292-yilda vafot etgan.

Sa’diy Sheroziy ismidagi «Shayx» so‘zi ko‘proq kimlarga nisbatan aytilgan?
  1. Shahar qozisi va olim-u fozillarga
  2. Karvonboshi va tuya yetaklovchilarga
  3. Maktab muallimlari va darslik mualliflariga
  4. So‘fiylar boshlig‘iga va din arboblariga

To‘g‘ri javob: So‘fiylar boshlig‘iga va din arboblariga. «Shayx» so‘zi ko‘proq so‘fiylar boshlig‘i va din arboblariga nisbatan ishlatilgan.

Sa’diyning «Ey sarbon, ohista ron oromi jonam meravad» deb boshlanuvchi g‘azalida murojaat qilingan «sarbon» kim?
  1. Kemani boshqaruvchi mohir hakim
  2. Tuya yetaklovchi, ya’ni karvonboshi
  3. Shahar qozisi va uning xizmatkori
  4. Halab ulug‘laridan biri bo‘lgan amaldor

To‘g‘ri javob: Tuya yetaklovchi, ya’ni karvonboshi. Tuya yetaklovchini, karvonboshini «sarbon» deydilar.

Sa’diy Sheroziyning hikmatli fikrlarga boy, go‘zal o‘xshatishlarga to‘la ajoyib she’rlari qaysi lirik janrga mansub?
  1. Qasida
  2. Doston
  3. G‘azal
  4. Ruboiy

To‘g‘ri javob: G‘azal. Sa’diy ajoyib g‘azallar yozgani bilan mashhur.

Sa’diy Sheroziyning she’rlariga o‘z asarlarida murojaat qilgan adiblar kimlar?
  1. Ingliz Bayron va rus Pushkin
  2. Fransuz Volter va rus Pushkin
  3. Ingliz Shekspir va nemis Gyote
  4. Fransuz Volter va nemis Gyote

To‘g‘ri javob: Fransuz Volter va nemis Gyote. Fransuz Volter va nemis Gyote Sa’diy she’rlariga murojaat qilgan.

«Guliston» va «Bo‘ston» asarlari kimning qalamiga mansub?
  1. Nemis Gyote
  2. Abdulla Avloniy
  3. Sa’diy Sheroziy
  4. Alisher Navoiy

To‘g‘ri javob: Sa’diy Sheroziy. «Guliston» va «Bo‘ston» Sa’diy Sheroziy asarlari.

Asarlarni yozilgan yillari bilan moslang: 1) Sa’diyning «Bo‘ston»i; 2) Sa’diyning «Guliston»i; 3) Avloniyning «Turkiy Guliston yoxud axloq»i. a) 1913-yil; b) 1257-yil; c) 1258-yil
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-c, 2-b, 3-a
  3. 1-b, 2-a, 3-c
  4. 1-b, 2-c, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-c, 3-a. «Bo‘ston» 1257, «Guliston» 1258, «Turkiy Guliston yoxud axloq» 1913-yilda yozilgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiMuhammad Aminxo‘ja Muqimiy va «Sayohatnoma»Keyingi →Abdulla Avloniy: Vatan va hikoyalar