XotirAI logotipiXotirAI
📖 5-sinf · Adabiyot · 196–207-b.

Abdulla Avloniy: Vatan va hikoyalar

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Vatanni suymak: hijrat va hadis

Hammaga ma’lumdurki, eng muqaddas diniy yerimiz o‘lan Arabistonga bog‘larini, hovlilarini sotub hijrat qilgan hojilarimizning aksari yana o‘z vatanlariga qaytub kelurlar. Buning sababi, ya’ni bularni tortib kelturgan quvvat o‘z vatanlarining, tuproqlarining mehr-u muhabbatidur.

«Hubbul-vatani minal-imoni» – «Vatanni suymak imondandur»— Payg‘ambarimiz hadisi, Avloniy «Vatanni suymak»da keltirgan

Tug‘ilib o‘sgan yerim ushbu vatan, vujudim xok, O‘lursa aslina roje’, bo‘lurmi man g‘amnok.

Avloniyning tarbiya haqidagi qarashlari

Abdulla Avloniy axloqiy-ta’limiy asarlari bilan o‘zidan keyingi avlodni ezgulik, yuksak axloqiylik, ziyolilik ruhida tarbiyalashga hamon xizmat qilmoqda. Ma’rifatparvar adib tarbiya masalasini hayotda birinchi o‘ringa qo‘yadi. Barcha ishlarning muvaffaqiyatini tarbiyalanganlikda ko‘radi. Bilimsizlik, johillik, jinoyatlarning sababini tarbiyasizlik bilan bog‘laydi.

Tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, / yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur— Abdulla Avloniy

«Vatanni suymak» tahlili

Adib «Vatanni suymak» asarida Vatan tushunchasining ma’nosini, inson uchun o‘zi tug‘ilib o‘sgan yurtining qadr-qimmati nimalardan iborat ekanini sodda, ta’sirchan uslubda tushuntiradi. Adib Vatan tuyg‘usini eng insoniy, eng mo‘tabar tuyg‘ulardan biri sifatida ta’riflaydi. Vatanni shunchaki sevish mumkin emas. Uning dardi bilan yashamoq, uning baxtidan quvonmoq, u bilan faxrlanmoq kerak.

Vatan onadek muqaddas. Uni qadrlash, e’zozlash, uning shodlik va quvonchiga sherik bo‘lish, g‘am-hasratini baham ko‘rish farzandning burchi. Vatanni tanlamaydilar. Vatanni, u qanday bo‘lmasin, sevish kerak.

«Vatan» she’ri — madhiya

Abdulla Avloniy Vatan haqidagi fikrlarini o‘zining 1916-yilda chop etilgan «Maktab gulistoni» kitobidagi she’rlarida ham davom ettiradi. Ayniqsa, ushbu kitobdagi «Vatan» she’ri diqqatga sazovor. Ushbu asarni Vatan sha’niga bitilgan madhiya deb atash mumkin.

Sening isming bu dunyoda muqaddasdur, / Har kim sening qadring bilmas – aqli pastdur.— Abdulla Avloniy, «Vatan» she’ri («Maktab gulistoni»)
Onamizsan! Bizni(ng) mushfiq onamizsan! / Javlon urub yashaydurgon xonamizsan!— Abdulla Avloniy, «Vatan» she’ri

Ushbu she’rda ona yurtning ko‘rkam, ulug‘vor manzarasi chiziladi. Uni sevmaslik, e’zozlamaslik, qadriga yetmaslik kishini tubanlashtiradi. Shoir fikricha, farzandlar ham har xil bo‘ladi: onaning baxtiga sherik bo‘lib, baxtsizligida yolg‘iz tashlab ketadigan farzandlar ham topiladi.

«Ikkinchi muallim» va Chin do‘st

Abdulla Avloniy o‘z mablag‘lari evaziga yangi usul maktablari tashkil etish bilan birga, ular uchun ilk darslik va qo‘llanmalar ham yozdi. Jumladan, «Ikkinchi muallim» kitobiga kirgan ellikdan ortiq nasriy va she’riy hikoyalari bolalarda ilk axloqiy ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan.

Qisqacha: «Chin do‘st» she’riy hikoyasida ikki do‘st bir-biridan ayrilmay safarga chiqadi. Yo‘lda daryodan kemada o‘tayotib, to‘lqin kemani buzadi va ikkalasi suvga yiqiladi. Suvchilar kelganda har biri avval do‘stini qutqarishni so‘raydi.

Yalg‘on do‘st

Qisqacha: Ikki do‘st safarga chiqib, tog‘da yo‘lbarsni ko‘rishadi. Biri darhol daraxtga chiqib oladi, ikkinchisi o‘lganga o‘xshab yerga yotadi. Yo‘lbars uni o‘lik gumon qilib ketadi. Daraxtdan tushgan do‘st yo‘lbars nima degani so‘raydi. Yo‘ldosh: shodlikda o‘rtoq bo‘lib, g‘am vaqtida tashlab qochadigan nomard kishilar bilan yo‘ldosh bo‘lma, deganini aytadi.

Ikkinchi hikoya birinchisining ham mantiqiy davomi, ham teskarisi bo‘lib, ayni shu savolga javob beradi. Qiyinchiliklarni birgalikda yengish, og‘ir damlarda yordamini taklif qilish o‘rniga faqat o‘zini o‘ylab yashaydigan odamlarni Avloniy bobomiz bir so‘z bilan «nomard» deb ataydi.

Xurus ila Bo‘ri

Qisqacha: Bo‘ri daraxtdagi Xurusni yemoqchi bo‘lib, hayvonlar bilan qushlar orasida sulh bo‘lgan, deb uni pastga tushishga chaqiradi. Xurus aldanmay, sabr qilishni so‘raydi: yana ikki it ham sulh xabarini olib kelayotgan emish. Bo‘ri dumini orqasiga qisib qochadi va itlar sulhni buzgan bo‘lsa kerak, deydi. Xurus orqasidan qichqirib qoladi.
Aql egasi hiylaga aldanmagay, / Hiylagarning hiylasi boshin yegay.— Abdulla Avloniy, «Xurus ila Bo‘ri»
Do‘st ila dushman so‘zining farqi bor, / Fahm etar har kimki, o‘lsa hushyor.— Abdulla Avloniy, «Xurus ila Bo‘ri»

Hikoyadagi Xurus – xo‘roz degani. Demak, har kimni ham sinamasdan, aslini bilmasdan do‘st deb o‘ylash, unga ishonish aqldan emas. Hushyorlik, ogohlik hech qachon odamga ziyon keltirmaydi.

Janjalchilik zarari

Qisqacha: Suv ustiga ko‘prik kabi taxta qo‘yilgan edi. Uning ustidan o‘tmoq uchun ikki echki ikki tarafdan kelib yo‘lug‘adi. Har biri o‘zini katta yoki quvvatli deb, orqaga qaytmay, g‘avg‘o qiladi. Shoxlarini shoxlariga qo‘yib suzishib, oxirida ikkisi ham suvga yumalab tushib g‘arq bo‘ladi.

Maktab she’ri va Saxiylik

Maktab uyi – dorulamon, / Maktab hayoti jovidon,— Abdulla Avloniy, «Maktab» she’ri
Maktab sizni inson qilur, / Maktab hayo ehson qilur,— Abdulla Avloniy, «Maktab» she’ri
G‘ayrat qilub o‘qing, o‘g‘lon!— Abdulla Avloniy, «Maktab» she’ri — har banddagi takror
Qisqacha: «Saxiylik» hikoyasida Said otasi bergan o‘n tiyinni maktabga ketayotib, ikki kundan beri och faqirga beradi. O‘zi och qolsa ham ochligini hech kimga bildirmaydi. Otasi bilganda «saxiy Saidim» deb xursand bo‘lib, kunlik pulni yigirma tiyinga oshirishga va’da qiladi. Said uning o‘n tiyinini yeb, beshini faqirlarga berib, beshini yig‘ib, tezdan boy bo‘lib ketadi.

Bilimingizni sinang

Avloniy «Vatanni suymak»da keltirgan «Hubbul-vatani minal-imoni» – «Vatanni suymak imondandur» so‘zlari kimga tegishli?
  1. Avloniyning o‘z she’ri
  2. Sa’diy Sheroziyning hikoyati
  3. Alisher Navoiyning bayti
  4. Payg‘ambarimiz hadisi

To‘g‘ri javob: Payg‘ambarimiz hadisi. Bu so‘zlar Payg‘ambarimizning hadisi sifatida keltirilgan.

Avloniyning «Vatanni suymak» lavhasiga ko‘ra, Arabistonga hijrat qilgan hojilarning aksari nima uchun yana o‘z yurtiga qaytib keladi?
  1. Qarindoshlarining chaqirig‘i sababli
  2. Arabistondagi hayot og‘irligi sababli
  3. Podshoh buyrug‘i sababli
  4. Vatan va tuproqning mehr-u muhabbati sababli

To‘g‘ri javob: Vatan va tuproqning mehr-u muhabbati sababli. Ularni vatan va tuproq mehr-u muhabbati tortib keltiradi.

Avloniy bilimsizlik, johillik va jinoyatlarning asosiy sababini nimada ko‘radi?
  1. Vatandan uzoqlikda
  2. Maktablarning kamligida
  3. Tarbiyasizlikda
  4. Qashshoqlikda

To‘g‘ri javob: Tarbiyasizlikda. Avloniy bu illatlar sababini tarbiyasizlik bilan bog‘laydi.

Abdulla Avloniy qaysi tushuncha haqida «… bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur» deb yozadi?
  1. Do‘stlik
  2. Tarbiya
  3. Maktab
  4. Vatan

To‘g‘ri javob: Tarbiya. Bu so‘zlar tarbiya haqida aytilgan.

Avloniyning «Vatanni suymak» lavhasida Vatan nimaga o‘xshatilib, muqaddas deb ta’riflanadi?
  1. Onaga
  2. Otaga
  3. Do‘stga
  4. Maktabga

To‘g‘ri javob: Onaga. Avloniyga ko‘ra, Vatan onadek muqaddas.

Avloniyning fikricha, Vatanga qanday munosabatda bo‘lish kerak?
  1. Tanlamay, qanday bo‘lmasin sevish kerak
  2. Qulay bo‘lsagina sevish kerak
  3. Eng obod yurtni tanlab sevish kerak
  4. Faqat so‘z bilan sevish kifoya

To‘g‘ri javob: Tanlamay, qanday bo‘lmasin sevish kerak. Vatanni tanlamaydilar, qanday bo‘lmasin sevish kerak.

Avloniyning «Maktab gulistoni» kitobidagi «Vatan» she’rini Vatan sha’niga bitilgan qanday asar deb atash mumkin?
  1. Marsiya
  2. Hajviya
  3. Madhiya
  4. Ruboiy

To‘g‘ri javob: Madhiya. «Vatan» she’rini Vatan sha’niga bitilgan madhiya deb atash mumkin.

«Sening isming bu dunyoda muqaddasdur, / Har kim sening qadring bilmas – aqli pastdur.» misralari Abdulla Avloniyning qaysi she’ridan?
  1. «Chin do‘st»
  2. «Xurus ila Bo‘ri»
  3. «Maktab»
  4. «Vatan»

To‘g‘ri javob: «Vatan». Misralar «Vatan» she’ridan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiSa’diy Sheroziy va Abdulla Avloniy hayotiKeyingi →Erkin Vohidov hayoti va «Nido» dostoni