XotirAI logotipiXotirAI
📖 6-sinf · Adabiyot · 11–24-b.

G‘afur G‘ulom hayoti va «Shum bola» qissasi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

G‘afur G‘ulom: bolalik va urush

G‘afur G‘ulom
G‘afur G‘ulom

Taniqli o‘zbek adibi G‘afur G‘ulomning tarjimayi holi, «Mening o‘g‘rigina bolam» nomli hikoyasi bilan o‘tgan o‘quv yilida tanishgan edingiz. Yodingizda bo‘lsa, bo‘lg‘usi adib 1903-yilda Toshkent shahrida tavallud topgan.

Uning bolalik onlari Birinchi jahon urushi davri (1914–1918-yillar)ga to‘g‘ri keldi. Ota-onasidan yosh yetim qolgan G‘afurjonning boshiga juda ko‘p ko‘rgiliklar tushadi.

Shahar va qishloqlar och-nahor odamlarga, tilanchi va devonalarga to‘lib ketgandi. Urush tufayli turmush tobora og‘irlashar, qimmatchilik va qahatchilik (oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarning yetishmasligi) xalqning tinkasini quritar darajaga yetgandi.

Mardikorlik va musibat yillari

Yurtimizni bosib olgan chor Rossiyasi mustamlakachilari urush ortidagi og‘ir qora ishlarni bajartirish uchun bizning o‘lkamizdan ham erkaklarni – qo‘lidan ish keladigan kishilarni majburan mardikorlikka olib ketardi. Boquvchisidan ajragan xonadonlar, ayollar va bolalar nihoyatda ayanchli ahvolda qolgan, shu sharoitda og‘ir mehnat bilan yetishtiriladigan aksariyat noz-ne’matlarni chor hukumati turli bahonalar, aldovlar bilan yurtdan tashib ketardi.

Ko‘chalarda daydib yurgan to‘p-to‘p tilanchilar va gadoylar safiga urush bo‘layotgan joylardan jon saqlash uchun qochib kelgan yuz minglab och odamlar ham qo‘shilgandi.

«Shum bola»ning yaratilishi

Keyinchalik – 1936-yilda yozuvchi bu o‘tmish hodisalarini xayolida qayta jonlantiradi va o‘zining mashhur «Shum bola» nomli qissasini yaratadi. Bu qissa adib umrining oxiriga qadar yanada sayqallanib, boyib boradi, o‘tgan asrning 60-yillariga kelib hozirgi mukammal holiga keltiriladi.

G‘afur G‘ulom «Shum bola» qissasini salkam yigirma besh yil ishladi desa yanglish bo‘lmaydi. Qissaning birinchi va ikkinchi qismlari 1936-yilda yozib tugatilgan. Uchinchi qismi qirqinchi yillarning oxirida tugatilgan. Oltmishinchi yillarning boshlarida qayta tahrir qilingan.

Ming to‘qqiz yuz oltmish ikkinchi yili G‘afur aka «Shum bola»ni qo‘liga oldi. Shu qissaning birinchi satrlaridan boshlab stenografiya usulida yozib olgan Shoahmad Shorahmedov G‘afur akani ishga soldi. Qissa boshdan-oyoq tahrir qilindi.

Said Ahmad xotirasi

Ayni jarayonlarning bevosita guvohi bo‘lgan adibning iste’dodli shogirdi Said Ahmad o‘zining «Yo‘qotganlarim va topganlarim» nomli xotiralar kitobida «Shum bola» qissasining yozilishi haqida yozadi.

Jo‘raxon – G‘afur akaning frontda halok bo‘lgan o‘g‘li. Qirq birinchi yili «Sog‘inish» she‘rini unga bag‘ishlagan edi.

Hoji bobo va qissa yakuni

Hoji bobo Shum bolaga issiq nonni orqalatib ezmalanib gapirib ketayotgan joyi edi. Qog‘ozga shunday so‘zlar yozildi:

Ha, shunaqa, bolam. Ota-ona dunyoga mo‘rt keladi. Endi bitta ona topsang bo‘ldi. Ota o‘z oyog‘i bilan keladi...— «Shum bola» qissasidagi Hoji bobo so‘zlari

G‘afur aka hayotligida bosilib chiqqan oxirgi nashrini o‘pib ko‘ziga surtgandi. Said Ahmadga: «Yo‘q. Buyog‘ini endi sizlar yozasizlar. Sen yozasan. Shum bola endi akademik, laureat, deputat...» dedi.

Shuni bilingki, mazkur qissani bugungi kunda nafaqat o‘zbek kitobxonlari, balki dunyoning juda ko‘p joylaridagi tengdoshlaringiz ham miriqib o‘qimoqdalar. G‘afur G‘ulomning «Shum bola» qissasi dunyodagi ko‘plab xorijiy tillarga tarjima qilinib, qayta-qayta nashr etilayotgani bejiz emas.

Shum bola Sariboy xizmatida

Qisqacha: Shum bola Sariboy bo‘lis degan katta yer egasining olmazorida ishlashga qaror qiladi va xizmatkorlar yotadigan qo‘shxonada tunaydi. Xizmatkorlar uni mehribonlik bilan qabul qilib, oshdan beradilar. Erta bilan bo‘lisning oldiga borib, oyiga ikki pud o‘n yetti qadoq olma haqiga kelishadi. Shum bola boydan bir shart qo‘yadi: har zamonda beixtiyor yolg‘on gapirib qo‘yadi, shunda koyimasin. Uning ishi olmalarga tirgovich qo‘yish, to‘kilgan olmalardan qoqi qilish, bog‘ni qo‘riqlash va olma sotish edi.

Sariboy bo‘lis haligacha xo‘jayinlarimning ichida eng xudo urgan badbaxti, ziqnasi edi. Uning oldiga bir ish bilan borsangiz, bo‘lar-bo‘lmas yerda «innaykeyin» deb so‘raydigan odati bor edi.

Yolg‘on xabarlar zanjiri

Qisqacha: Sariboy Yusuf kontordan qimorda yutgan bog‘ga ketib, o‘n-o‘n besh kunlab qaytmaydi. Xizmatkorlar o‘zaro maslahatlashadi va chek Shum bolaga chiqadi. U otda boyning oldiga boradi. Boy shiyponda kalla go‘shti bilan nonushta qilib o‘tirgan ekan. Shum bola avval dandon sopli pichoq sindi, deydi. Keyin ketma-ket yolg‘on to‘qiydi: Tozi iti o‘ldi, to‘riq qashqa o‘ldi, og‘ilxona, ombor va qo‘rg‘on yondi. Oxirida boyning kenjatoy o‘g‘li Bo‘riboyvachcha terakdan yiqilib o‘ldi, deydi. Boy yig‘lab, piyolani boshiga urib chakkasini yordi.
Qisqacha: Yupatish uchun Shum bola yana yolg‘on to‘qiydi: o‘rtancha qizi Adol opam o‘g‘il tug‘di, deydi, holbuki Adol hali erga chiqmagan edi. Bola badal aravakashga o‘xshaydi, deydi. Boy hushidan ketib yiqiladi. Shum bola kaltakni nasiya qilib jo‘nab qoladi. Keyin ma’lum bo‘ladiki, na ot, na it o‘lgan, na qo‘rg‘onchaga o‘t tushgan, na pichoq singan, Bo‘riboyvachcha esa o‘zi chiqib kelgan.

Boydan haydalish va Omon

Qisqacha: Ertasiga boy Shum bolani qidirtirib topadi, yigirma qamchi uradi va kazzob deb haydab yuboradi. Shum bola boyning eshigida bir oy-u o‘n to‘qqiz kun ishlagan edi; boy haqini bermay, ikki pud sasigan olmani chipta qopga solib beradi. Shum bola o‘tovda tunab, bolalarga olma beradi va Sariog‘ochda olmani sotib, olti tanga bir miri pul topadi. Bozorda qo‘y ko‘rib turganida qozoqi chakmon kiygan tanish odamni taniydi va «Omon!» deb qichqirib yuboradi.

Bir-birovimizning quchog‘imizga otildik, yalab-yulqashdik, hol-ahvol so‘rashdik. Lekin Omonning ba’zi harakatlaridan uning menga jiddiy kek saqlaganligi sezilib turar edi.

Bilimingizni sinang

G‘afur G‘ulom qaysi yilda va qaysi shaharda tavallud topgan?
  1. 1903-yilda Samarqand shahrida
  2. 1914-yilda Qo‘qon shahrida
  3. 1905-yilda Toshkent shahrida
  4. 1903-yilda Toshkent shahrida

To‘g‘ri javob: 1903-yilda Toshkent shahrida. G‘afur G‘ulom 1903-yilda Toshkentda tug‘ilgan.

«Mening o‘g‘rigina bolam» nomli hikoya kimning qalamiga mansub?
  1. Said Ahmad
  2. G‘afur G‘ulom
  3. Shoahmad Shorahmedov
  4. Jo‘raxon

To‘g‘ri javob: G‘afur G‘ulom. Hikoya G‘afur G‘ulomniki.

G‘afur G‘ulomning bolalik onlari qaysi tarixiy davrga to‘g‘ri kelgan?
  1. Birinchi jahon urushi davriga (1914–1918)
  2. Ikkinchi jahon urushi davriga (1939–1945)
  3. fuqarolar urushi davriga (1918–1922)
  4. mustaqillik davriga

To‘g‘ri javob: Birinchi jahon urushi davriga (1914–1918). Bolalik davri Birinchi jahon urushi (1914–1918) yillariga to‘g‘ri kelgan.

G‘afur G‘ulom bolaligida qanday og‘ir qismatni boshidan kechirgan?
  1. otasi bilan birga mardikorlikka ketgan
  2. akasining qo‘lida katta bo‘lgan
  3. ota-onasidan yosh yetim qolgan
  4. o‘qimay, qishloqdan qishloqqa ko‘chib yurgan

To‘g‘ri javob: ota-onasidan yosh yetim qolgan. G‘afurjon ota-onasidan yosh yetim qolgan.

Qahatchilik tushunchasi nimani bildiradi?
  1. mahsulot narxining arzonlashuvini
  2. yerlarning sug‘orilmay qolishini
  3. ishchi kuchining ortiqchaligini
  4. oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarning yetishmasligini

To‘g‘ri javob: oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarning yetishmasligini. Qahatchilik – oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarning yetishmasligi.

Urush ortidagi og‘ir qora ishlar uchun chor Rossiyasi mustamlakachilari o‘lkamiz erkaklarini qanday yo‘l bilan olib ketgan?
  1. ixtiyoriy ravishda yollab
  2. majburan mardikorlikka
  3. savdo yo‘li bilan jalb qilib
  4. harbiy xizmatga chaqirib

To‘g‘ri javob: majburan mardikorlikka. Erkaklar majburan mardikorlikka olib ketilgan.

Chor hukumati yurtimizda og‘ir mehnat bilan yetishtirilgan noz-ne’matlarni nima qilgan?
  1. turli bahonalar, aldovlar bilan yurtdan tashib ketgan
  2. ochlar uchun omborlarda saqlagan
  3. xalqqa bepul taqsimlab bergan
  4. qo‘shni yurtlarga xayriya sifatida yuborgan

To‘g‘ri javob: turli bahonalar, aldovlar bilan yurtdan tashib ketgan. Noz-ne’matlar bahonalar va aldov bilan tashib ketilgan.

G‘afur G‘ulom «Shum bola» qissasini qaysi yilda yaratgan?
  1. 1926-yilda
  2. 1962-yilda
  3. 1936-yilda
  4. 1941-yilda

To‘g‘ri javob: 1936-yilda. Qissa 1936-yilda yaratilgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiMa’naviyat xazinasi: adabiyotning inson va millat hayotidagi o‘rniKeyingi →Musa Jalil hayoti va «Ishonma» she’ri; xalq qo‘shiqlari