Xudoyberdi To‘xtaboyev hayoti va «Sariq devni minib» (I–II bob)

Mavzular

Hayoti va jurnalistlik yillari

Xudoyberdi To‘xtaboyev bugungi o‘zbek adabiyotining yetakchi vakillaridan biridir. U 1932-yil 17-dekabrda Farg‘ona viloyatining Katta tagob qishlog‘ida tug‘ilgan. Otadan juda erta yetim qolgan Xudoyberdi bobosi Erkaboy va buvisi Robiyabibilarning tarbiyasida o‘sadi. 1949-yili Qo‘qon pedagogika bilim yurtini, 1955-yili Toshkent davlat universiteti (hozirgi Milliy universitet)ni bitirgan.

Bo‘lg‘usi adib 1958-yili Toshkentga keladi. 12 yil davomida turli gazetalarda ishlaydi, hozirjavob, qalami o‘tkir jurnalist sifatida elga taniladi. Jamiyatdagi illatlarni fosh etuvchi 300 dan ortiq felyeton yozadi. 70-yillar boshida o‘z ijodiy faoliyatini bolalar hayotini keng tasvirlagan asarlar yaratishga yo‘naltiradi.

bolalar, o‘smirlar dunyosiga paqqos o‘tib ketdim— X. To‘xtaboyev, o‘zining tarjimayi holidan

Bolalar adabiyoti va asarlari

• «Omonboy va Davronboy sarguzashti» qissasi (1974-yil)
• «Sariq devni minib» (1968-yil), «Sariq devning o‘limi» (1973-yil)
• «Besh bolali yigitcha» (1976-yil), «Qasoskorning oltin boshi» (1981-yil)
• «Yillar va yo‘llar» (1983-yil), «Shirin qovunlar mamlakati» (1986-yil), «Mungli ko‘zlar» (1988-yil)
• «Jannati odamlar» (1996-yil), «Qiz bolaga tosh otmang» (2003-yil), «Qiz talashgan o‘smirlar» (2010-yil), «Quyonlar saltanati» (2013-yil)
• «Yangi ohangda kuylayotgan viloyat» (2013-yil, hujjatli qissa), «Tagob qishloq ertaklari» (2016-yil), «Qaylarda qolding, bolaligim» (2016-yil)

Oltin meros, unvonlar, tarjimalar

Xudoyberdi To‘xtaboyev yurtimizda tashkil etilgan «Oltin meros» xalqaro xayriya jamg‘armasi raisi sifatida ham uzoq yillar samarali faoliyat ko‘rsatgan (1980–1998-yillar).

Xudoyberdi To‘xtaboyevning «Sariq devni minib» asari ko‘pgina jahon xalqlari tillariga – jami 24 tilga tarjima qilingan, italiyalik buyuk bolalar yozuvchisi Janni Rodarining tahsiniga sazovor bo‘lgan.

Bolalarning sevimli yozuvchisi X. To‘xtaboyev 1982-yilda «O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi», 1991-yilda esa «O‘zbekiston xalq yozuvchisi» kabi yuksak unvonlar bilan taqdirlangan.

«Sariq devni minib» romani

Adibning «Sariq devni minib» va uning mantiqiy davomi bo‘lgan «Sariq devning o‘limi» romanlari nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki jahon adabiyoti ko‘lamida ham bolalar uchun yaratilgan sarguzasht asarlarning eng yaxshi namunasiga aylandi. Bu romanlarda 6-sinf o‘quvchisi Hoshimjonning ajoyib sarguzashtlari, uning sehrli qalpoqcha yordamida erishgan qahramonliklari qiziqarli tarzda hikoya qilinadi. Hoshimjon tashlandiq bir uydan oq jundan yasalgan sehrli qalpoqchani topib oladi.

Uning sehrini avval uyidagilar bilan sinab ko‘radi. Qalpoqchaning sehrli kuchiga to‘la amin bo‘lgach, uni dastlab qishlog‘idagi folbin xolaning yolg‘onchiligini fosh qilishga qaratadi. Oyisiga qo‘shilib firibgarlik qilayotgan sinfdoshi Mirobiddinxo‘jani tavbasiga tayantiradi, folbin xola xaltachalaridagi dorilarni almashtirib qo‘yib mijozlarni undan bezdiradi.

Hoshimjon xarakteri va maktabdan ketishi

Sehrli qalpoqcha ishlaridan ruhlangan Hoshimjon uni o‘zi o‘qiydigan maktabida ham sinay boshlaydi. Qalpoqchani kiyib olib, o‘qituvchilar konspektlaridan yozma ishlarni ko‘chiradi, natijada baholari, o‘zlashtirishi yaxshilana boshlaydi, biroq shoshqaloqligi tufayli o‘zi ham pand yeydi. O‘qituvchilar uni koyib, tartibga chaqiradilar.

Lekin sehrli qalpoqchaning kuchiga ortiqcha ishongan Hoshimjon ustozlarining «ilmsiz bo‘lsang, zootexnik tugul, molboqar ham bo‘la olmaysan» degan gapiga o‘jarlik bilan, «bo‘laman, bo‘laman, bo‘laman», deydi-da, eshikni tarsillatib yopib maktabdan ketadi.

U jinday quv, ayyor, bir qadar lofchi bo‘lsa-da, aslida sofdil, ko‘ngli toza bola. U doimo yaxshilikka, ezgulikka intiladi. Biror-bir maqsadga erishish uchun sehrli qalpoqchadan tashqari bilim ham kerakligini unutib qo‘yadi.

Sehrli qalpoqchani topish (II bob)

Soraxon folbin nayranglari

Dorilar almashuvi va soxta baholar

Direktor kabineti va safarga otlanish

Bilimingizni sinang