XotirAI logotipiXotirAI
📖 6-sinf · Adabiyot · 47–62-b.

Muhammadsharif Gulxaniy va «Zarbulmasal» asari

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Gulxaniy: hayoti va taxalluslari

Muhammadsharif Gulxaniy XVIII asr oxiri – XIX asrning 20-yillarida Qo‘qonda yashab ijod qilgan mashhur masalnavis adib va hassos shoirdir. Jo‘shqin fe’lligi va olovqalbligi tufayli o‘ziga Gulxaniy taxallusini tanlagan. Keyinchalik she’rlarida Jur’at taxallusini ham qo‘llagan.

Gulxaniyning hayoti, asosan, Qo‘qon va Namanganda kechgan. U tirikchilik vajidan hammomda o‘t yoquvchi ham bo‘lgan, Qo‘qon xoni Amir Olimxon navkarlari safida xizmat ham qilgan (1801–1810-yillar).

Olimxon vafotidan keyin taxtga o‘tirgan Amir Umarxon (shoir Amiriy) Gulxaniyni saroy shoirlari davrasiga jalb etgan. U ko‘proq oddiy insonlarga manzur bo‘ladigan she’rlar, hajviy asarlar bitgan.

Gulxaniy merosi va g‘azallari

Bizgacha uning o‘zbek va tojik tillaridagi 12 g‘azali, Qo‘qon xoni Amir Umarxonga bag‘ishlangan 1 qasidasi va «Zarbulmasal» asari yetib kelgan.

Gulxaniy o‘zbek va tojik tillarida yaratgan «Barmog‘im», «Ey, to‘ti», «Lola ko‘ksidek bag‘rim...» singari g‘azallarda lirik qahramonning ruhiy kechinmalari ta’sirli ifoda etilgan. Uning «Bideh» (bergil, ber menga) radifli g‘azalida o‘zining navkarlik davridagi og‘ir hayoti tasvirlanadi.

Gulxaniy o‘zining noyob iste’dodi, xalq hayotini kuzatish orqali orttirgan tajribasi, turmushga haqqoniy qaray bilishi tufayli xalqchil ijodkor sifatida adabiyotimiz tarixidan munosib o‘rin egallagan.

«Zarbulmasal» majoziy asar

O‘z davri voqeligini badiiy ifoda etgan tanqidiy-hajviy yo‘nalishdagi «Zarbulmasal» asari Gulxaniyga katta shuhrat keltirdi. Unda hayotning dolzarb muammolari, turli odamlar o‘rtasidagi munosabatlar, xalq turmush tarzi va udumlari haqida majoziy uslubda so‘z yuritiladi.

Insonga xos xususiyatlar boshqa jonli va jonsiz narsalarga ko‘chirib tasvirlangan asarlar majoziy asar deyiladi.

O‘sha davrda Buxoro va Qo‘qon xonliklari o‘zaro urushib yurganlari uchun ham asarda Buxoro go‘yoki vayronalarga boy muzofot sifatida tasvirlanadi. Qo‘qon ham undan obod emas edi. Adib aytmoqchi, xonning atrofini Boyo‘g‘li, Yapaloqqush, Ko‘rqush, Kordon, Kulonkir sulton kabi yomon amaldorlar o‘rab olgan.

Zarbulmasal nomi va tarkibi

«Zarbulmasal» arabcha zarb va masal so‘zlarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan bo‘lib, «masallar yig‘indisi» ma’nosini beradi. Masal so‘zi o‘tmishda biz hozir qo‘llaydigan maqol ma’nosida ishlatilgan.

«Zarbulmasal»da 400 ga yaqin maqol, matal, naql va 15 dan ortiq katta-kichik masal va hikoyat mavjud.

U mashhur hind eposi «Kalila va Dimna», Abdurahmon Jomiyning «Silsilat uzzahab» asarlaridan xabardor bo‘lgan.

«Zarbulmasal» xalq orasida «Yapaloqqush hikoyasi» nomi bilan mashhur bo‘lib, qissaxonlik kechalarida uni eshitgan shinavandalar asarning chuqur hayotiy mazmuniga qoyil qolishgan.

Maymun bilan Najjor masali

Qisqacha: Hindistonning Kashmir viloyati atrofidagi tog‘da bir maymun rohat-farog‘atda yashar edi. Tog‘ o‘rmoniga yog‘och kesish uchun najjor (duradgor) keladi va bir daraxtni kesib, boshqasiga ketar ekan, teshasini unutib qoldiradi. Maymun najjorning hunarini oddiy ish deb o‘ylab, chala qolgan daraxtni kesmoq uchun uning ustiga minadi. Daraxt tanasi orasiga qistirilgan pona chiqib ketib, maymunning dumini qisib qoladi va dumining bir qismi daraxt orasida qolib ketadi.

«Maymun va Najjor» masali orqali qo‘lidan kelmagan ishga uringan kishi, albatta, sharmanda bo‘ladi degan fikr ilgari surilgan.

Ustoz ko‘rmagan shogird har maqomga yo‘rg‘alar— maqol, «Maymun bilan Najjor» masali sharhida keltirilgan

Tuya bilan Bo‘taloq hikoyati

Qisqacha: Farg‘onada bir sorbon (tuyachi) yashar, uning bola-chaqasi ko‘p, bor boyligi bitta tuya va uning bo‘taloqi edi. Sorbon tuyasini cho‘ktirib yuk ortdi, yo‘l uzoq va yoz issiq edi. Bo‘taloq horib onasidan orqada qoldi va unga «berahm enam» dedi. Ona ko‘zlaridan yosh oqib, burunduq kishining qo‘lida, o‘zida ixtiyor bo‘lsa yuk ostida qolmasligini aytdi.
Ko‘rki, burunduq kishini qo‘lida, / Bu kishini ko‘zlari o‘z yo‘lida.— ona tuya, «Tuya bilan Bo‘taloq» hikoyati

«Tuya bilan bo‘taloq» masalida erki o‘zida bo‘lmagan kishining fojiasi ko‘rsatiladi.

Toshbaqa bilan Chayon hikoyati

Qisqacha: Toshbaqa (Sangpusht) Iroqdan Hijozga ketayotganda unga bir Chayon yo‘ldosh bo‘ladi. Katta daryo oldida Sangpusht suzib narigi sohilga o‘tadi, Chayon esa o‘tolmay qoladi. Sangpusht yo‘ldoshni o‘tkazib qo‘yish uchun qaytadi va uni orqasiga mindirib, bejo harakat qilmaslikni tayinlaydi. Daryoda Chayon tebrana boshlab, nayzasini toshbaqa qalqoniga sinab ko‘rmoqchi bo‘ladi va aqrabning odati nish urish ekanini aytadi. Sangpusht g‘o‘ta urib sho‘ng‘iydi, Chayon esa jon beradi.
Ishonmagil do‘stingg‘a, samon tiqar po‘stingg‘a.— Sangpusht (toshbaqa), «Toshbaqa bilan Chayon»

«Toshbaqa va Chayon» masalida esa do‘st tanlashda adashmaslik kerakligiga e’tibor qaratiladi.

Kabutar bilan Zog‘ va Yodgor

Qisqacha: Bir bilimdon tabib gulistonga kirib, shoxda o‘tirgan Kabutar bilan Zog‘ni ko‘radi: ikkisi bir-biriga vahshat bilan qaraydi, ulfati mos kelmas edi. Ikkisi mehmonsaro oldidagi ariqdan suv ichmoqchi bo‘ladi. Ichkarida bir qishloqi ov o‘qini sozlab o‘tirgan edi, Zog‘ daraxtdan tushgach o‘q otib o‘tkazadi, Kabutar esa uchib sog‘-omon ketadi.

Bilimingizni sinang

XVIII asr oxiri – XIX asrning 20-yillarida Qo‘qonda yashab ijod qilgan mashhur masalnavis adib va hassos shoir kim?
  1. Abdurahmon Jomiy
  2. Amir Olimxon
  3. Amir Umarxon
  4. Muhammadsharif Gulxaniy

To‘g‘ri javob: Muhammadsharif Gulxaniy. Gulxaniy Qo‘qonda yashab ijod qilgan masalnavis adib va shoir.

Muhammadsharif o‘ziga nima uchun Gulxaniy taxallusini tanlagan?
  1. Hammomda o‘t yoqib yurgani tufayli
  2. Tojik tilida g‘azal bitgani tufayli
  3. Jo‘shqin fe’lligi va olovqalbligi tufayli
  4. Qo‘qon xoniga sadoqati tufayli

To‘g‘ri javob: Jo‘shqin fe’lligi va olovqalbligi tufayli. Gulxaniy taxallusi uning jo‘shqin fe’li va olovqalbligi bilan bog‘liq.

Muhammadsharif Gulxaniy keyinchalik she’rlarida qaysi taxallusni ham qo‘llagan?
  1. Sangpusht
  2. Amiriy
  3. Yodgor
  4. Jur’at

To‘g‘ri javob: Jur’at. Gulxaniy keyinchalik she’rlarida Jur’at taxallusini ham qo‘llagan.

Gulxaniydan o‘zbek va tojik tillaridagi nechta g‘azal bizgacha yetib kelgan?
  1. 15 ta
  2. 21 ta
  3. 12 ta
  4. 8 ta

To‘g‘ri javob: 12 ta. Bizgacha 12 g‘azal, 1 qasida va «Zarbulmasal» yetib kelgan.

Muhammadsharif Gulxaniyning hayoti, asosan, qaysi shaharlarda kechgan?
  1. Namangan va Buxoroda
  2. Buxoro va Qo‘qonda
  3. Qo‘qon va Namanganda
  4. Farg‘ona va Toshkentda

To‘g‘ri javob: Qo‘qon va Namanganda. Gulxaniyning hayoti asosan Qo‘qon va Namanganda o‘tgan.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Gulxaniy tirikchilik vajidan hammomda o‘t yoquvchi bo‘lgan. II. Gulxaniy faqat tojik tilida ijod qilgan. III. Gulxaniy Qo‘qon xoni Amir Olimxon navkarlari safida xizmat qilgan.
  1. I va III
  2. I va II
  3. II va III
  4. Faqat III

To‘g‘ri javob: I va III. Gulxaniy o‘zbek va tojik tillarida ijod qilgan; II noto‘g‘ri.

Gulxaniy Qo‘qon xoni Amir Olimxon navkarlari safida qaysi yillarda xizmat qilgan?
  1. 1780–1790-yillar
  2. 1801–1810-yillar
  3. 1795–1801-yillar
  4. 1810–1820-yillar

To‘g‘ri javob: 1801–1810-yillar. Gulxaniy 1801–1810-yillarda Amir Olimxon navkari bo‘lgan.

Gulxaniyning Qo‘qon xonlari bilan aloqasiga ko‘ra, Amir Olimxon davrida u kim bo‘lgan, Amir Umarxon davrida-chi?
  1. Olimxon davrida navkar, Umarxon davrida saroy shoirlari davrasiga jalb etilgan
  2. Ikkala xon davrida ham hammomda o‘t yoquvchi
  3. Olimxon davrida saroy shoiri, Umarxon davrida navkar
  4. Olimxon davrida masalnavis, Umarxon davrida navkar

To‘g‘ri javob: Olimxon davrida navkar, Umarxon davrida saroy shoirlari davrasiga jalb etilgan. Olimxon davrida navkar, Umarxon davrida saroy shoirlari davrasiga jalb etilgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiTurob To‘la hayoti, ijodi va «Do‘nan» hikoyasiKeyingi →Xudoyberdi To‘xtaboyev hayoti va «Sariq devni minib» (I–II bob)