Abay Qo‘nonboyev va «Nasihatlar»

Mavzular

Abay hayoti va bilimi

Abay Qo‘nonboyev qozoq mumtoz adabiyotining asoschilaridan biri, buyuk shoir va ma’rifatparvar hisoblanadi. Shoirning asl ismi Ibrohim bo‘lib, Abay uning taxallusidir.

Shoir 1845-yil 10-avgustda Qozog‘istonning Yettisuv viloyati Chingiztog‘ (hozirgi Abay) tumanida chorvador boy oilasida tug‘ildi. Avval Yettisuvdagi Ahmad Rizo madrasasida o‘qidi. Keyinchalik rus maktabiga qatnab rus tili va adabiyotini o‘rgandi.

Bo‘lajak shoir bir tomondan Sharq allomalari – Firdavsiy, Nizomiy, Navoiy, Fuzuliy ijodidan bahramand bo‘lgan bo‘lsa, rus tili orqali rus va g‘arb adabiyoti vakillarining ijodi bilan yaqindan tanishdi.

O‘lan va kuy

Shoirning ijodi yoshlik chog‘laridan she’r yozish va o‘lan aytishdan boshlandi.

Abay o‘zigacha og‘zaki kuylab kelingan o‘lanlarni yozma adabiyotga olib kirgan shoirdir. Shoir o‘lanlarni yozma yaratishdan tashqari, ularga kuy bastalab mahorat bilan kuylagan. U bastalagan 17 ta o‘lan kuyi hozirgacha oqinlar tomonidan sevib ijro etilyapti.

Ma’rifatparvar shoir asarlari

Abay ma’rifatparvar shoir edi. U o‘z she’rlarida tarqoq qozoq qabilalarini birlashishga, hamjihatlikka chaqirdi, ilmli va ma’rifatli bo‘lishga undadi.

O‘zi bilan yovlashgan yurtim, tingla! / O‘zi bilan dovlashgan yurtim, tingla! / Dardingga davo bo‘lsin o‘lanlarim, / Bir-birini ovlashgan yurtim, tingla!— Abayning bir o‘lanidan

• She’rlari: «Sho‘rlik qozog‘im», «Boy bolasi bilan kambag‘al bolasi», «Ilm o‘rgan», «O‘lan».

«Naqliya so‘zlar» majmuasi

Abay ijodiy merosining salmoqli qismini xalqni ilm-ma’rifatga, madaniyatga da’vat qiluvchi «Naqliya so‘zlar» majmuasi tashkil etadi. Hassos adib va shoir ushbu asarida inson hayotida muhim o‘rin tutadigan aql, ilm-ziyo, insof va adolat, yaxshi xulq, muomala madaniyati, din, e’tiqod, davlatni idora qilish, xalqlar, elatlarning ahil, do‘stona munosabatda bo‘lishlari haqida mulohaza yuritadi. Asar 44 bo‘limdan iborat.

«Naqliya so‘zlar» asari o‘zbek tilida «Nasihatlar» nomi bilan mashhur bo‘lib ketgan. Bu asarni sevimli bolalar yozuvchisi Nosir Fozilov o‘zbekchaga tarjima qilgan.

Uchinchi va yettinchi so‘z

O‘n yettinchi so‘z: bahs

Ilmning hukmi va maslahati

O‘ttiz yettinchi so‘z o‘gitlari

Otang bolasi bo‘lma, odam bolasi bo‘l! Odam bolasi – elning lolasi.— Abay, «O‘ttiz yettinchi so‘z», 5-o‘git

Ishning omadi – o‘z vaqti.— Abay, «O‘ttiz yettinchi so‘z», 13-o‘git

Do‘sti yo‘q bilan sirlash, do‘sti ko‘p bilan siylash. Yaxshiga yaqin bo‘l, yomondan – yiroq.— Abay, «O‘ttiz yettinchi so‘z», 18-o‘git

G‘ayratsiz jahl – tul, qayg‘usiz oshiq – tul, shogirdsiz olim – tul.— Abay, «O‘ttiz yettinchi so‘z», 19-o‘git

Bilimingizni sinang