XotirAITog‘ay Murod hayoti va ijodi, «Yulduzlar mangu yonadi»
Mavzular
70-yillar avlodi va novatorlar
XX asrning 70-yillarida o‘zbek adabiyotiga bir qator iste’dodli shoir va yozuvchilar kirib keldilar. Ular orasida Murod Muhammad Do‘st, Erkin A’zamov, Xayriddin Sultonov, Tog‘ay Murod singari nosirlar, Shavkat Rahmon, Xurshid Davron, Usmon Azim, Muhammad Rahmon singari shoirlar bor edi.
Bu avlod o‘zlaridan avvalgi ijodkorlar boshlab bergan eng yaxshi an’analarni davom ettirgan holda, adabiyot sahnasiga ko‘proq oddiy odamlar obrazini, ularning orzu-armonlari talqinini olib chiqdilar.
- M.M. Do‘stning «Bir toychoqning xuni», «Galatepaga qaytish»
- E. A’zamovning «Otoyining tug‘ilgan yili», «Javob»
- X. Sultonovning «Yozning yolg‘iz yodgori», «Ko‘ngil ozodadur»
Mana shunday novator (yangilik kashf etuvchi, yangi yo‘l ochuvchi) yozuvchilardan biri Tog‘ay Murod bo‘ldi.
Tog‘ay Murod tarjimayi holi
U janubiy viloyatlarimizdan bo‘lmish Surxondaryoning Denov tumaniga qarashli Xo‘jasoat qishlog‘ida 1948-yilda tug‘ildi. Qishloqdagi o‘rta maktabda o‘n yil o‘qigach, 1966–1972-yillarda hozirgi O‘zbekiston Milliy universitetining jurnalistika fakultetida ta’lim oldi.
Masalan, 1972–1976-yillarda respublika radiosining «Vatandoshlar» (xorijiy ellarga mo‘ljallangan) tahririyatida xizmat qilgan bo‘lsa, undan keyin «O‘zbekiston fizkulturachisi» gazetasida, 1982-yildan 1985-yilgacha esa «Fan va turmush» jurnalida xizmat qildi.
Shu tufayli ham, yozuvchi sifatida xalqqa ancha tanilib qolgan bo‘lishiga qaramay, 1985–1987-yillar ichida Moskvadagi Jahon adabiyoti institutida ham tahsil olib qaytdi.
Dastlabki qissalar
Tog‘ay Murodni iste’dodli yozuvchi sifatida ko‘rsatgan dastlabki yirik asar 1976-yilda dunyoga keldi. Bu «Yulduzlar mangu yonadi» nomli qissa edi.
Mazkur asarda yozuvchining qon-qoniga singib ketgan, ming yillar mobaynida unutilmay, elda ardoqlanib kelayotgan tarixiy qadriyat – kurash, kurashchi polvonlar, ular orasidagi muomala-munosabatlar, ziddiyatli hayotiy muammolar qalamga olindi.
Yozuvchining keyingi asari – «Ot kishnagan oqshom» qissasi (1979-yil) «Yoshlik» jurnalida chop qilinishi bilan butun xalqimiz orasida juda tez dovruq qozondi.
«Oydinda yurgan odamlar»
Bu qissaning qahramonlari – Qoplonbek va Oymomo ham atrofdagilarga faqat yaxshilik tilaydigan, umrini ezgulikka baxshida etgan oliyjanob qalb egalaridir.
Qoplonbekka cheksiz kuch-quvvat, mardlik va shijoat, Oymomoga behad xushro‘ylikni ato etgan ona tabiat, afsuski, ularni farzand ne’matidan bebahra qilgandi.
«Otamdan qolgan dalalar»
Qissa janrida yetarli tajriba orttirgan Tog‘ay Murod 1993-yilda «Otamdan qolgan dalalar» nomli yirik romanni yozib tugatadi. Bu roman o‘zbek xalqining chor Rossiyasi va sho‘ro bosqini ostida o‘tgan hayotini – yuz yildan ortiqroq tarixni o‘zida mujassam etgan.
Asarda bir oilaning uch avlodi hayoti misolida butun millatning taqdiri juda ta’sirchan bo‘yoqlarda ifoda etiladi.
- Jamoliddin ketmon XIX asrning oxiri – XX asrning boshlaridagi xalq vakili edi.
- Aqrab (Chayon) XX asrning 20-yillarida milliy istiqlol yo‘lida kurashgan bobolarimiz timsoli sifatida ko‘rinadi.
- Dehqonqul esa o‘sha paytdagi hukmron Moskvaning «paxta mustaqilligini ta’minlash» siyosati qurboni – millionlab huquqsiz kolxozchilarning umumlashma obrazidir.
Mukofot, tarjima, vafot
«Otamdan qolgan dalalar» romani uchun Tog‘ay Murod Abdulla Qodiriy nomidagi Davlat mukofoti bilan taqdirlangan. Aynan shu roman e’lon qilingach, adibga O‘zbekiston xalq yozuvchisi unvoni berilgan. Bu asar asosida taniqli kinorejissor Shuhrat Abbosov ikki qismli badiiy filmni suratga olgan.
Jumladan, E. Seton-Tompsonning «Yovvoyi yo‘rg‘a» asarini zo‘r muvaffaqiyat bilan ona tilimizga o‘girdi.
Afsuski, iste’dodli yozuvchi Tog‘ay Murod ayni ijodiy kuchga to‘lgan paytda – 55 yoshida hayotdan ko‘z yumdi.
Davradagi tortishuv (XVIII–XIX)
Normurod polvonning ko‘zi ochiq bo‘p turib, uning eli yerga qaraydimi?— Normurod polvon, «Yulduzlar mangu yonadi» qissasi
Chiq-e, ota-bovamiz tarozisiz olishgan!— Bo‘ri polvon, «Yulduzlar mangu yonadi» qissasi
Bo‘ri polvon o‘ylari
Xalq nimasi bilan xalq? / O‘zining urf-odatlari bilan xalq!— Bo‘ri polvon o‘yi, «Yulduzlar mangu yonadi»
Jasad bor! Aql bor! / Yurak yo‘q!— Bo‘ri polvon o‘yi, «Yulduzlar mangu yonadi»
Bo‘ri polvon yengilishi
Chiniminan yiqildimmi-a, chiniminanmi-a?..— Bo‘ri polvon, yiqilgach, «Yulduzlar mangu yonadi»
Mash’ala yonidagi olishuv
Yo‘q, polvon zafarni emas, zafar polvonni qidirsin! Zafar polvonni topsin!
Zo‘r-chi? Zo‘r o‘zgalarni bilmaydi. Ayniqsa, o‘zidan kuchsizlarni bilmaydi!
Zo‘r uchun mag‘lubiyat zafar qatori bab-baravar zarur!— muallif, «Yulduzlar mangu yonadi»
Bilimingizni sinang
Tog‘ay Murod qayerda va qachon tug‘ilgan?
- Surxondaryoning Denov tumani Xo‘jasoat qishlog‘i, 1948-yil
- Qashqadaryoning Shahrisabz tumani, 1948-yil
- Surxondaryoning Denov tumani Xo‘jasoat qishlog‘i, 1952-yil
- Surxondaryoning Sherobod tumani, 1948-yil
To‘g‘ri javob: Surxondaryoning Denov tumani Xo‘jasoat qishlog‘i, 1948-yil. Adib Surxondaryoning Denov tumaniga qarashli Xo‘jasoat qishlog‘ida 1948-yilda tug‘ilgan.
Tog‘ay Murod hozirgi O‘zbekiston Milliy universitetining jurnalistika fakultetida qaysi yillarda ta’lim olgan?
- 1962–1968-yillarda
- 1966–1972-yillarda
- 1972–1976-yillarda
- 1970–1976-yillarda
To‘g‘ri javob: 1966–1972-yillarda. Adib o‘n yillik maktabni bitirgach, 1966–1972-yillarda jurnalistika fakultetida o‘qigan.
Tog‘ay Murod 1972–1976-yillarda respublika radiosining qaysi tahririyatida xizmat qilgan?
- «Fan va turmush» tahririyatida
- «Vatandoshlar» tahririyatida
- «O‘zbekiston fizkulturachisi» tahririyatida
- «Yoshlik» tahririyatida
To‘g‘ri javob: «Vatandoshlar» tahririyatida. «Vatandoshlar» tahririyati xorijiy ellarga mo‘ljallangan edi.
Tog‘ay Murod 1982-yildan 1985-yilgacha qaysi jurnalda xizmat qilgan?
- «O‘zbekiston fizkulturachisi»
- «Yoshlik»
- «Fan va turmush»
- «Sharq yulduzi»
To‘g‘ri javob: «Fan va turmush». Adib 1982–1985-yillarda «Fan va turmush» jurnalida ishlagan.
Tog‘ay Murod 1985–1987-yillar ichida qayerda tahsil olib qaytgan?
- Moskvadagi Jahon adabiyoti institutida
- Toshkentdagi Jahon tillari institutida
- O‘zbekiston Milliy universitetida
- Surxondaryo pedagogika institutida
To‘g‘ri javob: Moskvadagi Jahon adabiyoti institutida. Yozuvchi Moskvadagi Jahon adabiyoti institutida o‘qigan.
Tog‘ay Murodni iste’dodli yozuvchi sifatida ko‘rsatgan dastlabki yirik asar qaysi va qaysi yili yozilgan?
- «Yulduzlar mangu yonadi», 1976-yil
- «Oydinda yurgan odamlar», 1980-yil
- «Ot kishnagan oqshom», 1979-yil
- «Otamdan qolgan dalalar», 1993-yil
To‘g‘ri javob: «Yulduzlar mangu yonadi», 1976-yil. Dastlabki yirik asar 1976-yilda yozilgan «Yulduzlar mangu yonadi» qissasidir.
Tog‘ay Murodning «Yulduzlar mangu yonadi» qissasida qaysi tarixiy qadriyat va unga oid munosabatlar qalamga olingan?
- Chavandozlik va ot parvarishi
- Hunarmandchilik va ustachilik an’analari
- Paxtakorlik va dehqonchilik sirlari
- Kurash va kurashchi polvonlar o‘rtasidagi munosabatlar
To‘g‘ri javob: Kurash va kurashchi polvonlar o‘rtasidagi munosabatlar. Qissada kurash, kurashchi polvonlar va ular orasidagi muomala-munosabatlar tasvirlangan.
Tog‘ay Murodning «Ot kishnagan oqshom» qissasi 1979-yilda qaysi jurnalda chop etilib, xalq orasida tez dovruq qozongan?
- «Fan va turmush» jurnalida
- «O‘zbekiston fizkulturachisi» gazetasida
- «Sharq yulduzi» jurnalida
- «Yoshlik» jurnalida
To‘g‘ri javob: «Yoshlik» jurnalida. Qissa 1979-yilda «Yoshlik» jurnalida e’lon qilingan.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash