📖 7-sinf · Adabiyot · 117–131-b.

Chingiz Aytmatov «Oq kema»: Shoxdor ona bug‘u va ramziy obrazlar

Mavzular

Ona bug‘u bolalarni so‘raydi

Qisqacha: Cho‘tir Baymoq kampir bolalarni jarga itarishga tayyorlanganda qarshisida g‘aroyib Ona bug‘u paydo bo‘ladi. U odamlar ikki bug‘u bolasini o‘ldirgani uchun o‘ziga bola izlab yurganini aytib, yetimlarni so‘raydi. Kampir uni ogohlantirib, bolalarni berishga rozi bo‘ladi.

Ular katta bo‘lishsa, mening bolalarimni o‘ldirishmaydi— Ona bug‘u, Cho‘tir Baymoq kampirga

Issiqko‘lga uzoq yo‘l

Qisqacha: Ona bug‘u bolalarni o‘z suti bilan boqib, kechalari bag‘riga bosib isitib, uzoq yo‘l bosdi. Ona yurt Enasoy ortda qolib, yangi vatan Issiqko‘lga yetishdi. Ularni bo‘rilar va otliq ovchilar quvdi, Shoxdor ona bug‘u bolalarni ustiga mindirib qutqardi.

Insonlar qanday yashashi lozim bo‘lsa, shunday yashanglar.— Shoxdor ona bug‘u, Issiqko‘lga yetgach bolalarga

Bug‘uboy avlodi

Qisqacha: Issiqko‘lda bola va qiz er-xotin bo‘ldi. Qizning ko‘zi yorigan kuni Shoxdor ona bug‘u shoxlarida oppoq qayin beshik keltirdi. To‘ng‘ich farzandlarini Bug‘uboy deb atashdi, uning avlodi Issiqko‘lda ko‘payib, Shoxdor ona bug‘uni muqaddas deb bildi.

Bug‘uboy avlodlarining o‘tovida eshik tepasiga bug‘u shoxi osib qo‘yilar, bu esa, uzoq-uzoqlardan ham o‘tovning bug‘uboylar avlodiga mansub ekanligidan darak berib turardi.

Boyning ma’rakasi va shox

Qisqacha: Bug‘uboy avlodining mashhur boyi vafot etgach, o‘g‘illari katta ma’raka qilib, mehmonlar uchun bir ming bir yuzta o‘tov tikdilar. Ular otalarining qabriga bug‘u shoxi o‘rnatishni o‘ylab topdi va ovchilarni yo‘lladi. Ovchilar bug‘u otib, shoxini ajratdi.

Bug‘ularning qirilishi

Qisqacha: Bu voqeadan so‘ng Bug‘uboy avlodlari ajdodlari qabriga bug‘u shoxi o‘rnatishni burch deb bildi va oq bug‘ularni ovlashga tushdi. Issiqko‘l o‘rmonlarida bug‘ularga qirg‘in keldi. Shoxdor ona bug‘u odamlardan ranjib, so‘nggi bolalarini boshqa yurtlarga boshlab ketdi.

Chol bug‘u so‘yishga majbur

Hammaga ezgulik qiluvchi Shoxdor ona bug‘u haqidagi ertakni aytib, bolaning qalbida cheksiz hayajon uyg‘otgan oliyjanob Mo‘min chol O‘rozqulning zug‘umi va baxtsiz qizining iltijosi tufayli o‘z qo‘li bilan bug‘u so‘yishga majbur bo‘ladi.

Bu yoqimsiz hodisaga tasodifan guvoh bo‘lib qolgan ko‘ngli toza bola olamdan, odamlardan butunlay bezadi.

Bug‘u kallasi va buyrak

Qisqacha: Bola hovlida devor tagida shoxli bug‘u kallasini ko‘rib esankirab qoldi. O‘rozqul bug‘uning buyragini pichoq uchida bolaga uzatib, «Ol» deb buyruq qildi. Bola beixtiyor qo‘lini cho‘zib, Shoxdor ona bug‘uning hali issiq buyragini ushlab turdi.

Kallani chopish va shox

Qisqacha: Mast O‘rozqul bug‘u kallasini shoxdan ushlab, boltasi bilan shoxini ajratishga kirishdi. U kallani bobongga shox deb maqtanib, bu shoxni uning qabriga qo‘yamiz dedi. Boltaning tig‘i bug‘uning ko‘ziga tekkanda bola chinqirib yubordi. O‘rozqul shoxlarni yulib oldi.

Bola: baliqqa aylanaman

Qisqacha: Bolaning ko‘ngli behuzur bo‘lib, u nari ketdi. Mo‘min chol ichkilikdan hushsiz holda Shoxdor ona bug‘uning shoxlari yonida yotardi. Bola bobosiga «Men baliqqa aylanaman» deb daryoga tushib, suv kecha boshladi. Muallif: u hech qachon baliqqa aylanib qololmaydi.

Ramz tushunchasi

Ramz grekcha «symbolon» so‘zidan olingan bo‘lib, qadimgi greklarda maxfiy tashkilot a’zolarining bir-birini tanib olishi uchun qo‘llanilgan shartli belgini anglatgan.

Badiiy adabiyotda ramz aniq tasavvur etish qiyin bo‘lgan hodisa yoki tushunchalarni odamning ko‘z oldiga yaqqol keltiradigan narsalar orqali ifodalashni bildiradi.

Misol uchun ayyorlikni ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydi. Lekin tulkining juda ayyor jonivor ekanligi ma’lum. Shu bois badiiy adabiyotda tulki ayyorlik ramzi sifatida qabul etilgan.

«Oq kema»dagi ramzlar

«Oq kema» qissasida Shoxdor ona bug‘u ramziy obraz bo‘lib, u hech qachon tamomila yo‘qotib bo‘lmaydigan ezgulik, yaxshilik, mehr-oqibat timsolidir. Ona bug‘uni xalq ramzi deyish ham mumkin.

Baliq va oq kema ham ramziy ma’no tashiydi. Chunonchi, bola uchun baliq erk va qudrat ramzi. Oq kema – to‘kislik, mehr-u oqibat, diydor ramzi. Bolaning nazarida, oq kemaga yetib olsa, otasini topadi.

Ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan timsollar ramziy obrazlar hisoblanadi.

Bilimingizni sinang

Ona bug‘u nima uchun Baymoq kampirdan yetim bolalarni so‘ragan?

Odamlar ikki egizini o‘ldirgani uchun o‘ziga bola izlagan
Dushmanlar uni o‘rmondan quvib chiqargani uchun panoh izlagan
Baymoq kampir uni bolalarni qutqarishga chaqirgani uchun
Qulchi unga bolalarni topshirishni vasiyat qilgani uchun

To‘g‘ri javob: Odamlar ikki egizini o‘ldirgani uchun o‘ziga bola izlagan. Odamlar uning ikki bug‘u bolasini o‘ldirgani uchun u o‘ziga bola izlab yurgan.

«Ular katta bo‘lishsa, mening bolalarimni o‘ldirishmaydi» — bu so‘zlar kimniki va kimga qaratilgan?

Baymoq kampirniki, xonga
Qulchiniki, dushmanlarga
Ona bug‘uniki, Cho‘tir Baymoq kampirga
Bo‘key xolaniki, O‘rozqulga

To‘g‘ri javob: Ona bug‘uniki, Cho‘tir Baymoq kampirga. Ona bug‘u Cho‘tir Baymoq kampirga shunday javob qilgan.

Issiqko‘lga yetgach, bolalarga «Insonlar qanday yashashi lozim bo‘lsa, shunday yashanglar» deb kim nasihat qilgan?

Mo‘min chol
Cho‘tir Baymoq kampir
Botir Qulchi
Shoxdor ona bug‘u

To‘g‘ri javob: Shoxdor ona bug‘u. Bu nasihatni Shoxdor ona bug‘u bolalarga Issiqko‘lga yetgach aytgan.

Issiqko‘lda ikki yetim bola bo‘yga yetgach, ular o‘rtasida nima sodir bo‘ldi?

Ular ona bug‘u bilan ketishdi
Ular ovchilarga qo‘shilishdi
Ular Enasoyga qaytib ketishdi
Ular er-xotin bo‘lishdi

To‘g‘ri javob: Ular er-xotin bo‘lishdi. Bola va qiz bo‘yga yetgach, er-xotin bo‘lishgan.

Bug‘uboy avlodi Shoxdor ona bug‘uni qanday deb bilgan?

Oddiy ov hayvoni
Xavfli hayvon
Dushman
Muqaddas

To‘g‘ri javob: Muqaddas. Bug‘uboy avlodi Shoxdor ona bug‘uni muqaddas deb bilgan.

Bug‘uboy avlodlarining o‘tovi uzoqdan ham ularga mansubligi bilinishi uchun eshik tepasiga nima osib qo‘yilardi?

Qayin beshik
Bug‘u shoxi
Kumush qo‘ng‘iroq
Bo‘ri terisi

To‘g‘ri javob: Bug‘u shoxi. Bug‘uboylar o‘tovi eshigi tepasiga bug‘u shoxi osilgan.

Bug‘uboy avlodining mashhur boyi vafot etgach, uning o‘g‘illari otalarining qabriga nima o‘rnatishni o‘ylab topishgan?

Yog‘och ustunni
Bug‘u shoxini
Bo‘ri bosh suyagini
Toshdan bug‘u haykalini

To‘g‘ri javob: Bug‘u shoxini. Boyning o‘g‘illari otalari qabriga bug‘u shoxini o‘rnatishni o‘ylab topishgan.

Boyning o‘g‘illari ovchilar otgan bug‘uning shoxi nechta butoqli bo‘lgani uchun uni necha yoshda deb hisoblagan?

O‘n ikkita butoqli — o‘n ikki yoshda
O‘n oltita butoqli — o‘n olti yoshda
O‘n sakkizta butoqli — o‘n sakkiz yoshda
Yigirmata butoqli — yigirma yoshda

To‘g‘ri javob: O‘n sakkizta butoqli — o‘n sakkiz yoshda. Shox o‘n sakkiz butoqli bo‘lgani uchun bug‘uni o‘n sakkiz yoshda deb hisoblashgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash