«Ravshan» dostoni; badiiy obraz va mubolag‘a

Mavzular

Doston, baxshi va xalfa

«Doston» so‘zi adabiy atama sifatida xalq og‘zaki ijodi va yozma adabiyotdagi yirik hajmli asarlarni anglatadi. Xalq dostonlarini do‘mbira yordamida ijro etuvchi, kuylovchi san’atkor o‘zbeklarda «shoir» yoki «baxshi» deb atalgan. Xorazmda dostonlar tor jo‘rligida aytiladi va bu xil aytuvchilar «xalfa» deb yuritiladi.

Baxshilar repertuaridagi asarlarning katta qismini ishqiy-sarguzasht dostonlar tashkil etadi. Bunday dostonlar mazmuni asosan sevgi mojarolaridan iborat.

Sarguzasht sujeti va Go‘ro‘g‘li

Bunday dostonlardagi voqealar tizmasi (sujet) bir-biriga ancha o‘xshashdir. Qahramon ko‘pincha afsonaviy go‘zalni tushida yoki suratini uzuk yoki oynada ko‘rib qolib, g‘oyibona oshiq bo‘ladi. So‘ng uni izlab xatarli safarga otlanadi, sermashaqqat va tahlikali sarguzashtlarni, ajoyib-g‘aroyib voqealarni boshidan kechiradi, turli dushman kuchlar bilan to‘qnashadi, qahramonlik ko‘rsatadi. Barcha qiyinchiliklarni yengib, maqsadiga erishadi.

Dostonlar orasida «Go‘ro‘g‘li» turkumi alohida o‘rin tutadi. O‘zbeklar orasida tarqalgan «Go‘ro‘g‘li» dostonlarining o‘zi yuztadan oshadi.

Ravshan: yozib olinishi va mazmuni

«Ravshan» badiiy jihatdan g‘oyat pishiq ishqiy-sarguzasht dostondir. Asar folklorchi olim Hodi Zarif (1905–1972) tomonidan birinchi marta 1928-yilda Ergash Jumanbulbul o‘g‘li (1868–1937) og‘zidan yozib olingan va 1941-yilda nashr ettirilgan. Ergash shoir «Ravshan»ni otasi Jumanbulbuldan, u esa ustozi Kichik Bo‘rondan o‘rgangan.

Ravshan g‘oyasi, Hasanxon, san’at va vazn

«Ravshan» asarida otashin va samimiy muhabbat kuylanib, islomiy e’tiqod yo‘lida sobit tura oladigan iymonli kishilar madh qilinadi, ezgulik, mardlik va botirlik ulug‘lanadi, zulm va zo‘ravonlik, adolatsizlik qoralanadi.

Hasanxon – Go‘ro‘g‘lining tarbiyasini olgan dongdor polvon. Zulxumor mayna orqali yo‘llagan maktubni olgan Hasanxon G‘irotda uch oylik yo‘lni yigirma kunda bosib o‘tadi. Shirvon bozorining 145 misralik tasvirini olaylik.

Dostonning she’riy qismi asosan yetti, sakkiz va o‘n bir bo‘g‘inli barmoq vaznida. Sakkiz bo‘g‘inli vazn urush va jangovarlik holatiga juda mos keladi. Asarda tasvir etilayotgan voqea yo harakat sur’ati tezlashgan holatlarda esa yetti bo‘g‘inli she’rlardan foydalaniladi.

Keling, kallar, keching jondan, / Umiding bo‘lsa maydondan. / Siz bir yondan, men bir yondan, / Ot qo‘y g‘animning ustiga.— «Ravshan» dostonidan (sakkiz bo‘g‘inli vazn namunasi)

Badiiy obraz va uning turlari

Adabiyotning tasvir mavzusi, avvalambor, insondir. Obraz – timsol tushunchasining keng va tor ma’nolari mavjud. Keng ma’nodagi timsol tushunchasi ijodkorning fikr-tuyg‘ulari singdirilgan hayot manzarasini anglatsa, tor ma’noda badiiy asarda aks ettirilgan inson siymosini ifodalaydi.

Badiiy adabiyotda insonning alohida shaxs qiyofasida yaratilgan, ayni paytda badiiy umumlashma xususiyati va hissiy ta’sir kuchiga ega bo‘lgan surati badiiy obraz deyiladi. Obrazlar bosh va epizodik singari turlarga bo‘linadi. Asarning boshidan oxirigacha qatnashib, tasvirda muhim o‘rin tutuvchi ishtirokchi bosh qahramon deyilsa, asarning bir-ikki o‘rnidagina qatnashib, keyin tushib qoladigan ishtirokchilar epizodik qahramonlar deyiladi.

«Ravshan» dostonidagi Ravshan, Zulxumor, Hasanxonlar bosh timsollar bo‘lsa, shirvonlik kampir ena, aka-uka kallar, Oqqiz epizodik obrazlardir.

Mubolag‘a, bulug‘, ifrot, g‘ulu

Badiiy asarlarning ta’sir darajasini oshirish uchun unda tasvir etilgan odam, narsa yoki hodisaga xos sifat-xususiyatlarning orttirib ko‘rsatilishi mubolag‘a deyiladi. Mubolag‘a obrazni bo‘rttirish orqali uning ta’sir kuchini oshirishga qaratilgan bo‘ladi. Mubolag‘a xalq dostonlarida juda ko‘p qo‘llaniladigan tasvir vositasidir.

Mumtoz adabiyotda behad orttirilgan mubolag‘a bulug‘ yoki ifrot ham deyiladi. Aqlga sig‘maydigan darajadagi mubolag‘a esa g‘ulu bo‘ladi.

Bilimingizni sinang