XotirAI logotipiXotirAI
📖 7-sinf · Adabiyot · 168–183-b.

Alisher Navoiy hayoti; «Sab’ai sayyor» (Jobir)

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Tug‘ilishi va oilasi

Alisher Navoiy 1441-yil 9-fevralda Xuroson o‘lkasining poytaxti Hirotda tug‘ildi. Navoiyning otasi G‘iyosiddin Muhammad (uni «G‘iyosiddin kichkina» ham der edilar) temuriylarga yaqin amaldorlardan bo‘lib, o‘z davrining obro‘li va ma’rifatli kishilaridan sanalgan.

Onasi Kobul amirzodalaridan Shayx Abusaid Changning qizi bo‘lgan. Bo‘lajak shoirning tog‘alari Mir Said (Mir-sayid) Kobuliy yaxshi shoir, Muhammad Ali G‘aribiy shoir, sozanda va xattot edilar.

Bolalik, Iroq safari, taxalluslar

Alisher oilada uchinchi yoki to‘rtinchi farzand bo‘lib, maktabda bo‘lajak sulton Husayn Boyqaro bilan birga o‘qidi. Kichik maktab yoshida fors shoiri Farididdin Attorning «Mantiq uttayr» dostonini fors tilida o‘qib ham uqib yod olgan.

1447-yilda podshoh Shohrux Mirzo vafot etib, poytaxt Hirot notinch bo‘lib qoladi. Alisherlar oilasi Iroqqa ko‘chib ketadi. Yo‘lda Taft shahrida Alisher mashhur tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy bilan uchrashadi. Alisherlar xonadoni 1451-yilda Hirotga qaytadi. 1453-yilda Alisherning otasi G‘iyosiddin Muhammad vafot etdi. Alisher Abulqosim Bobur xizmatiga kirdi.

U 7, 8 yoshlaridan she’r yoza boshladi. O‘zbekcha she’rlariga «Navoiy», forscha she’rlariga «Foniy» taxallusini qo‘ydi. «Muhokamat ul-lug‘atayn» asarida o‘zining yoshlik chog‘ida mashhur o‘zbek va fors shoirlari nazmidan 50 ming bayt (100 ming misra) she’rni yod bilganini yozadi.

Samarqand va Hirotga qaytish

1457-yilda Abulqosim Bobur Mirzo vafot etdi. Uning o‘rnini Abusaid Mirzo egalladi. 1464-yilda Hirotga qaytib kelgan shoir hayotida noxushliklar boshlandi. Abusaid Mirzo Alisherning ota mulkini musodara qiladi, tog‘alari Kobuliy va G‘aribiylarni qatl ettiradi.

Navoiy 1460-yillarning ikkinchi yarmida Samarqandda yashadi. Bu yerda Fazlulloh Abulays Samarqandiydek allomadan saboq oldi. Keyinchalik bu shaharni o‘z asarlarida «firdavsmonand» (jannatmisol) deb ta’rif etdi. 1465–1466-yillarda uning muxlislari she’rlarini to‘plab «Devon» tuzdilar. Bu kitob bugungi kunda shartli ravishda «Ilk devon» deb nomlanadi.

Vazirlik yillari

1469-yilda Hirot taxtiga Husayn Boyqaro chiqadi va Samarqandga xat yo‘llab, Alisher Navoiyni o‘z yoniga chaqirib oladi. Davlat ishlariga jalb etadi, avval muhrdor, so‘ng vazir qilib tayinlaydi. 1487–1488-yillarda Astrobodga hokimlik qildi.

Buyuk shoir «amiri kabir» (ulug‘ amir), «amir ul-muqarrab» (podshohga eng yaqin amir) unvonlariga musharraf bo‘ldi. Uning vazirlik yillari Hirotda obodonlik ishlari avj olgan, madaniyat gullab-yashnagan, adolat va haqiqat tug‘i baland ko‘tarilgan davr bo‘ldi. Navoiy «Vaqfiya» asarida zulm tig‘ini sindirib, mazlum jarohatiga qasos malhamini qo‘yganini yozadi.

Devonlar va «Xamsa»

1472–1476-yillarda «Badoye ul-bidoya» («Badiiylik ibtidosi»), 1476–1483-yillarda «Navodir un-nihoya» («Tuganmas nodirliklar») nomlari bilan ikki devon tuzdi. 1483-yilda turkiy tilda birinchi bo‘lib «Xamsa» yozishga kirishdi va misli ko‘rilmagan qisqa muddat – ikki yilda besh yirik dostondan iborat asarni yozib tugatdi. Abdurahmon Jomiy Navoiy «Xamsa»siga yuksak baho berdi.

Ilmiy asarlari va «Xazoyin ul-maoniy»

«Muhokamat ul-lug‘atayn» («Ikki til muhokamasi») asarida turk (o‘zbek) va sort (fors) tillarini solishtirib, o‘z ona tilining tuganmas imkoniyatlarini ilmiy asoslab berdi. Navoiy 1490-yillarda «Xazoyin ul-maoniy» («Ma’nolar xazinalari») majmuasini tuzdi. To‘rt devondan iborat bu ulkan she’riy to‘plam shoirning turkiy tilda yozgan deyarli barcha lirik she’rlarini qamrab olgan edi. Fors tilidagi she’rlarini to‘plab «Devoni Foniy»ni tuzdi.

So‘nggi asarlari va vafoti

Sharqda o‘tgan mashhur shayxlar, so‘fiylar hayoti haqida ma’lumot beruvchi «Nasoyim ul-muhabbat» («Muhabbat shabadalari») asarini yozib tugatdi. So‘ng «Lison ut-tayr» («Qush tili»)ni qog‘ozga tushirdi. Xatlarini to‘plab «Munshaot» («Xatlar») tuzdi. 1500-yilda yaxshilik va yomonlik haqidagi qarashlarini ifodalagan «Mahbub ul-qulub» («Ko‘ngillarning sevgani») asari maydonga keldi. Bu buyuk adibning so‘nggi asari edi. Alisher Navoiy 1501-yilning 3-yanvarida vafot etdi.

«Sab’ai sayyor»: qaroqchi Jobir

Qisqacha: Adanda Jobir ismli zolim qaroqchi bor edi. U kuchli va qo‘rqmas bo‘lib, yolg‘iz o‘zi yo‘lto‘sarlik qilar, dengizda ham qaroqchilik qilardi. Bir necha qayiq tutar, kuzatuvchilar qo‘yib, kemalarni poylatardi. Talagan mollarini orolidagi xazinaga yig‘ardi.

Mehr va Jobir qo‘lidagi asira

Qisqacha: Behishtsaro shahrining donishmand shohi Navdarning husnda tengsiz qizi bor edi, uning oti Mehr. Bir kuni Mehr dengiz sayrini istab, kemaga tushdi. Kutilmagan shamol kemalarni dengiz ichiga surib ketdi. Jobirning kuzatuvchisi kemani ko‘rib, xabar qildi. Jobir qayig‘iga o‘tirib kemadagilarga yetdi, jang bo‘ldi, qolganlarni o‘z maskaniga haydab borib, xalq va mollarni chiqarib oldi.

Bilimingizni sinang

Alisher Navoiy qachon tug‘ilgan?
  1. 1441-yil 9-fevralda
  2. 1501-yil 9-fevralda
  3. 1447-yil 9-fevralda
  4. 1441-yil 3-yanvarda

To‘g‘ri javob: 1441-yil 9-fevralda. Navoiy 1441-yil 9-fevralda tug‘ilgan.

Alisher Navoiy qaysi shaharda dunyoga kelgan?
  1. Taft shahrida
  2. Hirotda
  3. Astrobodda
  4. Samarqandda

To‘g‘ri javob: Hirotda. Navoiy Xuroson poytaxti Hirotda tug‘ilgan.

Moslang: 1) Sharafiddin Ali Yazdiy; 2) Fazlulloh Abulays Samarqandiy; 3) Husayn Boyqaro; 4) Abdurahmon Jomiy a) Samarqandda Navoiyga saboq bergan alloma; b) Navoiy bilan maktabda birga o‘qigan bo‘lajak sulton; c) Navoiy Iroq yo‘lida uchrashgan mashhur tarixchi; d) «Xamsa»ga yuksak baho bergan olim.
  1. 1-a, 2-c, 3-b, 4-d
  2. 1-c, 2-a, 3-b, 4-d
  3. 1-b, 2-a, 3-d, 4-c
  4. 1-d, 2-c, 3-a, 4-b

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b, 4-d. Yazdiy – tarixchi, Fazlulloh – ustoz, Boyqaro – maktabdosh, Jomiy – Xamsaga baho bergan.

Quyidagilardan qaysi biri Alisher Navoiyning tog‘alaridan biri bo‘lgan?
  1. Fazlulloh Abulays
  2. Sharafiddin Ali Yazdiy
  3. Mir Said Kobuliy
  4. Abdurahmon Jomiy

To‘g‘ri javob: Mir Said Kobuliy. Navoiyning tog‘alari Mir Said Kobuliy va Muhammad Ali G‘aribiy.

Alisher kichik maktab yoshida Farididdin Attorning qaysi dostonini fors tilida o‘qib, yod olgan?
  1. «Sab’ai sayyor»
  2. «Hayrat ul-abror»
  3. «Mantiq uttayr»
  4. «Lison ut-tayr»

To‘g‘ri javob: «Mantiq uttayr». Attorning «Mantiq uttayr» dostonini yod olgan.

Alisherlar xonadoni Iroqdan qaysi yilda Hirotga qaytgan?
  1. 1447-yilda
  2. 1457-yilda
  3. 1451-yilda
  4. 1453-yilda

To‘g‘ri javob: 1451-yilda. Xonadon 1451-yilda Hirotga qaytgan.

1453-yilda Alisher Navoiyning hayotida qanday fojia yuz berdi?
  1. Ota mulki musodara qilindi
  2. Shohrux Mirzo vafot etdi
  3. Otasi G‘iyosiddin Muhammad vafot etdi
  4. Tog‘alari qatl ettirildi

To‘g‘ri javob: Otasi G‘iyosiddin Muhammad vafot etdi. 1453-yilda otasi G‘iyosiddin Muhammad vafot etgan.

Navoiy forscha she’rlariga qanday taxallus qo‘ygan?
  1. Navoiy
  2. G‘aribiy
  3. Foniy
  4. Kobuliy

To‘g‘ri javob: Foniy. Forscha she’rlarida «Foniy» taxallusini qo‘llagan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← Oldingi«Ravshan» dostoni; badiiy obraz va mubolag‘aKeyingi →Alisher Navoiy dostoni: Jobir, Mehr va Suhayl (2-qism)