📖 7-sinf · Adabiyot · 205–222-b.

Navoiy dostoni yakuni va tashbih, tanosub, irsoli masal

Mavzular

Navdarshoh ovda sipohdan ajraydi

Qisqacha: Ikki shoh shoshildi: biri daryo bilan, biri sohil bo‘ylab yurdi. Navdarshoh o‘rmonda yo‘l ochish uchun daraxt kestirib, qo‘shinini olg‘a eltdi. Ovga o‘ch shoh qizil bug‘uni ko‘rib ixtiyorsiz chopdi, o‘q otishga majol topolmadi va dushmanni butunlay unutdi. U sipohdan ajralib o‘rmonga kirib ketdi va Jobirning pistirmadagi odamlari uni ot ustidan tushirib, asir qildilar.

Shohni derlar sipoh birlan shoh, / Shoh emasdur yo‘q esa anda sipoh.— Navoiy, Navdarshoh voqeasidan keyingi hikmat

Maral – kiyik.
Kamin – pistirma, pana.

Navdar qasrda mahbus

Qisqacha: Jobirga shohning ushlanganini xabar qildilar; u Tengriga shukrona sajdasini qildi. Jobir Navdarning ko‘zini bog‘lab, kemaga solib, qasrda mahbus qilishni va eshigini o‘ratib berkitishni buyurdi, ish sir saqlansin dedi. Shoh qasrga olib borildi, u ham ne yerda ekanini bildi, el esa shoh haqida bilmadi.

Mujdayi iqbol – xursandchilik xabari.
Madrus – bekitish, yopish.

Nu’mon asirligi va Navdar qo‘shini

Qisqacha: To‘fon kemalarni turli tomonlarga tarqatdi, safar ahlining ko‘pi halok bo‘ldi. Shoh Nu’mon kemasi o‘g‘li kemasi avval yetgan tomonga ketdi. Jobir yetib, ko‘pchilikning hayotini topmadi. Shohni jazirada pardaga yashirib, boshqa zindonga yubordi, qolgan odamlarga «jon kerak bo‘lsa ketingiz» dedi. Navdar sipohi shohsiz qolib qaytdi, Jobir esa bog‘ida tun-u kun bazm qildi.

Boda – sharob, may.
Sog‘ar – may.

Mehr Suhaylni chohdan chiqaradi

Qisqacha: Mehr nilufarzorda g‘amnok kezib, ko‘z yoshi to‘kdi; hijrondan qutulish uchun tunlari ko‘zini yummay chora izlardi, topolmasdi. Chohdagi bandini anglab, ikki kaniz hamrohligida chohga keldi va: «Men ham sendek faqir, asirman, seni xalos qilsam, nima desam qabul qilasanmi?» deb so‘radi. Suhayl ko‘nglini to‘xtatib rozi bo‘ldi. Mehr tanob tashladi, Suhayl mahkam tutdi, Mehr va ikki mahvash tortib, uni tiyra uyga chiqarishdi.

Tanob – arqon.
Gisu – soch.

Suhayl Mehrni tanidi

Qisqacha: Mehr Suhaylga o‘z sarguzashtini aytdi va faqat Suhaylgina uni xalos qila olishini bildirib, hol-ahvolini Suhaylga yetkazishni so‘radi. Suhayl bu so‘zlarni eshitib faryod chekdi va hushidan ketdi; tekshirib ko‘rilgach, u Suhayl ekani bilindi. Mehr Suhaylni qasrdagi tiyra uyda yashirdi va taom hamda sharbat berib quvvatga keltirdi.

Madhush – hushsiz.
Tahqiq – tekshirish, aniqlash.

Suhayl Jobirni yengadi

Qisqacha: Jobir bir kun g‘ofil holda bog‘ni sayr qilarkan, Suhayl uning oldidan chiqdi. U hiyla bilan kemani teshib g‘arq qilish pahlavonlik emasligini aytdi: «Sen itlik ko‘rsatding, men senga yigitlik ko‘rsatay», deb xasmga tashlandi. Suhayl Jobirni ko‘tarib yerga urdi, qo‘llarini tanob bilan bog‘lab, o‘sha chohga soldi. Mashhur maqol shu o‘rinda keltiriladi.

Sen agar zohir etting itlikni, / Men sanga ko‘rguzay yigitlikni— Suhaylning Jobirga so‘zlari

Har kishikim birovga qozg‘oy choh, / Tushgay ul choh aro o‘zi nogoh— Irsoli masal: maqol (Jobir qismati)

Murodga yetish

Qisqacha: Suhayl g‘olib bo‘lgach, Jobirning xazinalari va eli unga bo‘ysundi. Suhayl bazm tuzib, Jobir bandi qilganlarni ozod qilganini aytdi va ularni keltirdilar. Ikki bandi Navdar va Nu’mon edi; otalar va farzandlar yig‘lashib ko‘rishdilar. Ikki shoh Xudo yo‘liga kirdi, Suhayl Mehr bilan visolga yetdi, Mehr esa nilufar rangidagi moviy libosni kiydi.

Banda – tobe, itoatchi.
Xazoyin – xazinalar.

Tashbih tushunchasi

Tashbih – adabiyotda keng qo‘llanadigan she’riy san’atlardan biri. Uni o‘zbekcha qilib o‘xshatish desa ham bo‘ladi. Tashbihda narsa, belgi va harakat kabilar boshqasiga o‘xshatish, qiyoslash orqali tasvirlanadi. Demak, tashbih ikki narsani bir-biriga o‘xshatishdir. Masalan, «Yuzing go‘zallikda gul kabidir» deyilganda yuz gulga o‘xshatilgan. Tashbihning yuzaga kelishida to‘rt unsur ishtirok etishi mumkin:

O‘xshatilmish – tasvirda qiyoslanayotgan narsa yoki tushuncha (gul).
Asos – nimaga ko‘ra o‘xshatishning yuzaga chiqqanligi (go‘zallikda).
Vosita – o‘xshatilish belgisi (kabi).

Tashbih turlari

Vosita ishtirok etgan o‘xshatishlarda tashbih aniq ko‘rinib, bilinib turadi. So‘z san’atida -dek, -day, -cha, -simon, -vor, -oso, -vash, -iy, -oyin kabi qo‘shimchalar, kabi, singari, misli, go‘yo, yanglig‘, xuddi, o‘xshab, nechukki va boshqa so‘zlar vosita bo‘lib keladi.

Ul ulus jondin ayru el yanglig‘, / Sayr etib suv yuzida yel yanglig‘.— darslikdagi tashbih misoli

Asos va vositaning qo‘llanish yoki qo‘llanmasligidan qat’i nazar o‘xshamish bilan o‘xshatilmish ishtirok etgan o‘xshatish san’ati mutlaq tashbih (aniq o‘xshatish) deyiladi. Ayrim o‘rinlarda o‘xshamish ham tushib, o‘xshatilmishning o‘zigina saqlanadi va bu kinoya tashbih (ishora o‘xshatish) deb ataladi.

Bo‘rini dag‘i galadin dur qil, / Suv beribon bog‘ni ma’mur qil— darslikdagi kinoya tashbih misoli

Tanosub va irsoli masal

Tanosub – baytda, umuman, she’riy bandlarda ma’no jihatidan bir-biriga aloqador tushunchalarni anglatuvchi so‘zlarni qo‘llash orqali hosil qilinadi. Masalan, «bulbul» so‘zi gul, bog‘, chaman, navo so‘zlari bilan; «Ka’ba» esa haj, farz, Tangri, ziyorat so‘zlari bilan mazmuniy bog‘lanib, yaxlit tushuncha yaratadi.

Anda bir shoh hokim-u voliy, / Mulki ma’mur-u himmati oliy— Navoiy dostoni, tanosub misoli

Bilimingizni sinang

Navdarshoh ovda sipohidan ajralib qolgach, u bilan nima yuz berdi?

Jobirning kemasiga yetib bordi
Nu’mon qo‘shini bilan uchrashdi
Jobir odamlarining tuzog‘iga ilindi
Yo‘l topolmay, qo‘shiniga qaytib keldi

To‘g‘ri javob: Jobir odamlarining tuzog‘iga ilindi. Navdarshoh Jobir odamlari tuzog‘iga ilingan.

Navdarshoh dushmanni unutib, sipohdan ajralib qolishiga nima sabab bo‘ldi?

Ovga o‘chligidan qizil bug‘uni ixtiyorsiz quvdi
Qo‘shinidan norozi bo‘lgani
Yo‘ldan adashib qolgani
Jobirning yolg‘on xabari

To‘g‘ri javob: Ovga o‘chligidan qizil bug‘uni ixtiyorsiz quvdi. Navdarshoh bug‘uni ixtiyorsiz quvib, sipohdan ajralgan.

Jobirning pistirmadagi odamlari ovdagi Navdarshohni nima qildilar?

Ot ustidan tushirib, asir qildilar
O‘qqa tutib halok etdilar
Kemaga mindirib, Nu’mon yoniga eltdilar
Ovda unga yo‘l ko‘rsatdilar

To‘g‘ri javob: Ot ustidan tushirib, asir qildilar. Jobir odamlari Navdarshohni ot ustidan tushirib asir qilgan.

«Shohni derlar sipoh birlan shoh, Shoh emasdur yo‘q esa anda sipoh» misralari qanday fikrni ifodalaydi?

Shoh adolati bilan shoh, adolatsiz shoh emas
Shohning kuchi uning boyligidadir
Sipoh shohsiz ham kuchli bo‘ladi
Shoh sipohi bilan shoh, sipohsiz shoh emas

To‘g‘ri javob: Shoh sipohi bilan shoh, sipohsiz shoh emas. Misralar shohning sipoh bilan shoh ekanini bildiradi.

Navdarshoh asir tushganini eshitgan Jobir qanday amal qildi?

Navdar qo‘shiniga elchi yubordi
Uni o‘z saroyida mehmon qildi
Navdarshohni zudlik bilan qatl ettirdi
Tengriga shukrona sajdasini qildi

To‘g‘ri javob: Tengriga shukrona sajdasini qildi. Jobir Tengriga shukrona sajdasini qilgan.

Jobir asir Navdarshoh haqida qanday buyruq berdi?

Zudlik bilan o‘lim jazosiga hukm qilishni
Uni Nu’mon kemasiga topshirishni
Ko‘zini bog‘lamay, bog‘ida bazm qildirishni
Ko‘zini bog‘lab, kemaga solib, qasrda mahbus qilishni

To‘g‘ri javob: Ko‘zini bog‘lab, kemaga solib, qasrda mahbus qilishni. Jobir Navdarning ko‘zini bog‘lab, qasrda mahbus qilishni buyurgan.

Dengizdagi to‘fon kemalarga qanday ta’sir qildi?

Faqat Nu’mon kemasini cho‘ktirdi
Kemalarni Yaman sohiliga olib keldi
Barcha kemalarni bir qirg‘oqqa uloqtirdi
Har bir kemani turli tomonlarga tarqatib yubordi

To‘g‘ri javob: Har bir kemani turli tomonlarga tarqatib yubordi. To‘fon kemalarni turli tomonlarga tarqatgan.

Jobir shoh Nu’monni qanday yo‘sinda zindonga jo‘natdi?

Pardaga yashirib, boshqa zindon tomon yubordi
Ochiq holda, qo‘shin oldida olib o‘tdi
Ko‘zini bog‘lab, qasrdagi chohga soldi
Kemada Navdarshoh yoniga eltdi

To‘g‘ri javob: Pardaga yashirib, boshqa zindon tomon yubordi. Jobir Nu’monni pardaga yashirib, boshqa zindonga yuborgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash