XotirAI logotipiXotirAI
📖 7-sinf · Adabiyot · 237–249-b.

Zavqiy hajviyasi va Maxtumquli ijodi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

«Ajab ermas» yakuni

Misraning ma’nosi: yuqorida aytilgan istak amalga oshsa ajab emas.

Avalgi o‘tgan-u ketgan ko‘ngilda yod ko‘rgaysiz,— Zavqiy, «Ajab ermas» muxammasi
Bashoratlarni bilsang, Zavqiy olam ogahidindur,— Zavqiy, «Ajab ermas» muxammasi

«Hajvi ahli rasta» matni

Qirq olti kishini fasona qildim, / Kim chiqsa o‘qiydi Mo‘ymarakka.— Zavqiy, «Hajvi ahli rasta»
Zavqiy osilurg‘a himmatidin / Dor bog‘ladi bir baland terakka.— Zavqiy, «Hajvi ahli rasta»

Maxtumquli ta’limi va hayoti

Maxtumquli dastlabki ta’limni o‘z otasidan olgan. So‘ng ovul maktabida Niyozsolih mulla qo‘lida o‘qidi. Maktab tahsili tugagach, o‘qishni Qiziloyoq ovulidagi Idrisbobo, Buxorodagi Ko‘kaldosh, keyinchalik xonlik markazi bo‘lmish Xivadagi Sherg‘ozi madrasalarida davom ettirdi. O‘z mehnati bilan halol rizq topish maqsadida zargarlik hunarini o‘rgandi.

To‘qqiz yoshda bobosi va otasi izidan borib, xalq yo‘lida qo‘shiqlar to‘qiy boshlagan. Shoir ba’zi she’rlarida «Firog‘iy» taxallusini qo‘llaydi. Afg‘oniston, Eron, Hindiston, Ozarbayjon singari mamlakatlar hamda Samarqand, Toshkent, Turkiston kabi bir qancha shaharlarga sayohat qilgan. Ulug‘ shoir 1791-yilda vafot etgan.

Maxtumquli ijodi va «Turkman binosi»

Maxtumquli ijodi lirik she’rlar, liro-epik dostonlar, g‘azal, mumtoz she’riyat yo‘lida bitilgan to‘rtlik va muxammaslar hamda xalqona ohanglarda yozilgan she’rlardan iborat. Mutaxassislarning fikricha, shoir ijodining umumiy hajmi o‘n ming misradan ortiqroqni tashkil etadi.

«Turkman binosi» she’rida turkman xalqiga xos g‘urur, oriyat, ittifoqlik tuyg‘ulari haqida iftixor bilan yozadi.

Qurganim aslida, bilgil, bu zaminning mixidir, / Erur ul erkin doim, budur turkman binosi.— Maxtumquli, «Turkman binosi»

Maxtumquli el-ulusning saodati, yurtning obodligi uchun eng katta omil millat birligi, yakdilligi ekaniga alohida urg‘u beradi.

Taka, yovmut, yazir, go‘klang, ahal eli bir bo‘lib, / Gar qilsa bir joyga yurish, ochilar gul-lolasi.— Maxtumquli

Ilohiy ishq va o‘gitlar

Shoirning hayot va o‘lim, inson va borliq, go‘zal insoniy fazilatlar va odob-axloqqa oid she’rlarida islom dini va tasavvufiy qarashlar yaqqol sezilib turadi. Hatto muhabbat mavzusidagi eng go‘zal she’rlari Yaratganga bo‘lgan ilohiy ishq kechinmalari bilan uyg‘un tarzda berilgan.

Asli seni ko‘rmaganman, nigorim! / Qumrimisan, bulbulmisan, namasan?— Maxtumquli

Bu she’rdagi yor Olloh bo‘lib, avvalgi misrada bu dunyoda uni ko‘rmagani aytilmoqda. Tasavvuf ta’limotiga ko‘ra, Ollohning sifatlari butun borliqda aks etadi, qalb ko‘zi ochilgan insonlargina uni ko‘ra oladi.

Kel, ko‘nglim, men senga o‘git berayin: / Yiroq qilma ko‘rar ko‘zing – elingni.— Maxtumquli

Aytishuvlar va Maxtumquli uslubi

Shoirning ayrim asarlari savol-javob asosiga qurilgan. Otasi Ozodiy, zamondosh shoirlar Turdi, Zunubiy, Ma’rufiylar bilan she’riy aytishuvlarda bir tomon savol beradi, ikkinchi tomon javob qaytaradi. Shoirning Turdi bilan aytishuvi juda mashhur.

Maxtumquli uslubida turkman og‘zaki ijodi namunalarining ta’siri sezilib turadi. U turkman maqol, matallarini, xalq tiliga xos unsurlarni adabiyotga olib kirishda katta xizmat qilgan.

Maxtumquli she’riyati barcha turkiy millatlar, jumladan, o‘zbeklarning ham ma’naviy mulkiga aylangan. Bir necha marta she’rlari o‘zbek tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan.

Ko‘zim yotga tushsa, ko‘nglim tanglanmas, / Maxtumquli so‘zlar tili turkmanning.— Maxtumquli

«Adolat yaxshi» she’ri

Ollohning amriga qilmagil badal, / Bekka – saxo, shohga – adolat yaxshi.— Maxtumquli, «Adolat yaxshi»
G‘ariblik bir darddir – odam o‘ldirmas, / O‘ldirmas hayotda, lekin kuldirmas,— Maxtumquli, «Adolat yaxshi»
Maxtumquli, shukr, shirin til berdi, / Daraxtlar ko‘karib, samar, gul berdi,— Maxtumquli, «Adolat yaxshi»

Aytishuv: ekin, ilon, baliq

Qisqacha: «Shoir bo‘lsang, xabar ber» aytishuvida Maxtumquli topishmoqli savollar beradi, Turdi shoir har bandda javob berib, «Bizdan salom bo‘lsin, javobimiz shu!» deydi. Birinchi bandda qizil va ko‘k o‘suvchi – ekin, oyog‘i yo‘q bosuvchi – ilon, yetti daryo kezuvchi – baliq. Ikkinchi bandda yoqasi bor, yoni yo‘q – kafan; qanoti bor, qoni yo‘q – kapalak; odam yutar, joni yo‘q – qaro yer.
U nimadir, qizil va ko‘k o‘sadi? / U nimadir, oyog‘i yo‘q bosadi?— Maxtumquli, Turdi shoir bilan aytishuv

Aytishuv: ko‘ngil, diydor, eranlar

Qisqacha: Keyingi bandlarda Turdi shoir darvozasiz qal’a – ko‘ngil, derazasiz bino – qabr, bir-biridan a’lo – oy-kun deb javob beradi. Yemadilar-u to‘ydilar – diydor, qiyomatga qo‘ydilar – namoz, tovonidan so‘ydilar – Nasimiy. Yetti o‘lka kezuvchi – cho‘pon, belini tayoq ezuvchi – qo‘zi, odam kabi sezuvchi – bedov otlar. Tuproq uzra surinmaydigan – eranlar, ko‘rinmaydigan – balo, hech bir to‘nga burkanmaydigan – yolg‘on gurung.

Bilimingizni sinang

Zavqiyning «Hajvi ahli rasta» hajviyasi qaysi misra bilan boshlanadi?
  1. Zavqiy osilurg‘a himmatidin
  2. Avalgi o‘tgan-u ketgan ko‘ngilda yod ko‘rgaysiz
  3. Arzim buki, Qori sumalakka
  4. Qirq olti kishini fasona qildim

To‘g‘ri javob: Arzim buki, Qori sumalakka. Hajviya «Arzim buki, Qori sumalakka» misrasi bilan boshlanadi.

Xalq qissasining bosh qahramoni bo‘lgan Samak qanday nom bilan mashhur?
  1. Zakiy Samak
  2. Ayyor Samak
  3. Dono Samak
  4. Mard Samak

To‘g‘ri javob: Ayyor Samak. Samak – Ayyor Samak xalq qissasining bosh qahramoni.

«Hajvi ahli rasta»dagi «Zavqiy osilurg‘a himmatidin / Dor bog‘ladi bir baland terakka» misralarida shoir nima haqida gapiradi?
  1. Baland terakni kesishni buyurayotgani
  2. Terak tagida uy qurmoqchi bo‘layotgani
  3. O‘zi osilishga tayyorligini bildirayotgani
  4. Bozor ahlini osishga chorlayotgani

To‘g‘ri javob: O‘zi osilishga tayyorligini bildirayotgani. Zavqiy o‘zi osilishga tayyorligini aytib, baland terakka dor bog‘laydi.

Atamalarni ma’nolari bilan moslang: 1) mahak; 2) zakiytab’; 3) bodfarak. a) varrak; b) ziyrak, farosatli; c) kumush va oltinlarga surtib, ularning toza yoki qalbakiligini ajratadigan tosh.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-c, 2-b, 3-a
  3. 1-b, 2-c, 3-a
  4. 1-c, 2-a, 3-b

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-b, 3-a. Mahak – tekshiruv toshi, zakiytab’ – ziyrak, bodfarak – varrak.

Maxtumquli qaysi yili va qayerda tug‘ilgan?
  1. 1700-yilda Atrak bo‘yidagi Hojigovshon qishlog‘ida
  2. 1733-yilda Amudaryo bo‘yidagi Qiziloyoq ovulida
  3. 1733-yilda Atrak daryosi bo‘yidagi Hojigovshon qishlog‘ida
  4. 1791-yilda Buxorodagi Ko‘kaldosh qishlog‘ida

To‘g‘ri javob: 1733-yilda Atrak daryosi bo‘yidagi Hojigovshon qishlog‘ida. Maxtumquli 1733-yilda Turkmanistonning Atrak bo‘yidagi Hojigovshon qishlog‘ida tug‘ilgan.

Ulug‘ turkman shoiri Maxtumquli qaysi yili vafot etgan?
  1. 1791-yilda
  2. 1700-yilda
  3. 1733-yilda
  4. 1781-yilda

To‘g‘ri javob: 1791-yilda. Maxtumquli 1791-yilda vafot etgan.

Maxtumqulining otasi Davlatmamad qaysi yili tug‘ilgan va qayerda tahsil ko‘rgan?
  1. 1733-yilda, Buxoro madrasasida
  2. 1700-yilda, Buxoro madrasasida
  3. 1700-yilda, Xiva madrasasida
  4. 1733-yilda, Xiva madrasasida

To‘g‘ri javob: 1700-yilda, Xiva madrasasida. Davlatmamad 1700-yilda tug‘ilgan, Xiva madrasasida tahsil ko‘rgan va shu yerda mudarrislik qilgan.

Maxtumqulining otasi qaysi taxallus bilan qo‘shiq va g‘azallar yozgan?
  1. Zunubiy
  2. Turdi
  3. Ozodiy
  4. Firog‘iy

To‘g‘ri javob: Ozodiy. Maxtumqulining otasi Ozodiy taxallusi bilan ijod qilgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiJahon Otin Uvaysiy va Zavqiy ijodiKeyingi →Abdulla Qodiriy hayoti va «Mehrobdan chayon» (boblar)