XotirAIAbdulla Qodiriy “O‘tkan kunlar”: Ikki xil sadoqat, Barimta, Xayr endi, Ra’no!
Mavzular
Sultonalini ag‘darish rejasi
Qisqacha: Kalonshoh, mulla Abdurahmon va Shahodat mufti Sultonalini sarmunshilik o‘rnidan olib tashlash yo‘lini muhokama qilishadi. Janjal kattalashmasin deb mufti orag‘a tushadi va Abdurahmonning mulohazasi asosida janobga ariza yozishni taklif qiladi. Ariza imzosiz bo‘lishi kerak, chunki asosiy maqsad shu ehtimolni xonning qulog‘iga yetkazishdir. Kalonshoh noiloj rozi bo‘ladi, mufti tahrirga o‘tiradi.
Ikki xil sadoqat: Safar kelishi
Qisqacha: Kechasi yomg‘ur savalab yog‘ayotganda Safar bo‘zchi eshikni qoqadi, uni kampir kiritadi. Hujrada sandal ustiga qora charog‘ qo‘yib kitob yozayotgan Anvar uni kutib oladi. Anvar Safarni choponi bilan yopadi, Safar esa mahsisining qo‘njidan bir qog‘oz olib beradi – bu xat Anvarga yuborilgan edi.
Kechasi yomg‘ur savalag‘anday yog‘ib turadir...— “Ikki xil sadoqat” bobining boshlanishi
Sultonalining maktubi
Qisqacha: Xatda Sultonali xonning unga e’timodi ortayotganini, Anvarni izlashga maxfiy buyruqlar berilganini va darvoza beklari yoniga xufyalar yuborilganini yozadi; Anvardan Toshkandga ketishni bir necha haftaga qoldirishni iltimos qiladi. Mehmonxonada uch yigit uchragan, ulardan biri Anvarning og‘asiman degan – ismi Qobilboy. Sultonali sarmunshiylik vazifasini sadoqatsizlikda ayblanmaslik uchun qabul qilganini aytadi. Anvar xatni o‘qib, qora charoqqa tutib kuydiradi.
insonga sadoqat va shu sadoqatni to o‘lguncha qo‘ldin / bermaslikdir— Sultonali maktubidan
Anvarning og‘asi – Qobilboy
Qisqacha: Anvar Safarga xat yozib, keyingi kelishida Sultonali yonig‘a qo‘shgan kishini – o‘zining og‘asi bo‘ladigan yigitni – bu yerga olib kelishini tayinlaydi. Tashqarida yomg‘ur tinayozib, kuchli shamol qo‘zg‘aladi, qora charoq chayqalib yonadi.
Barimta: Chorsudagi uch yigit
Qisqacha: Chorsuda bo‘sh do‘konlarning birida uch yigit – Qobilboy, Rahim va Sharifboy – peshingacha uxlaydi. Ishsiz qolgan do‘stlar Qo‘qondan nolishganda Qobil Toshkandga ketishni taklif qiladi va ularning oyog‘i ostiga ikki tillo tashlaydi. Qobil bu tillolarni inisi Anvar ularga atab bergani, qochib yotgani uchun mehmon qilolmaganini aytadi. Rahim va Sharif Anvarni maqtashadi.
Matndagi izoh: Shu vaqtlarda Toshkent ruslar qo‘lida ekanligi unutilmasin (mual.).
Jarchi va barimta
Qisqacha: Chorsuda jarchi she’r bilan Anvarni jamiyatga chaqiradi: erta peshinda Sultonali Anvarning gunohi uchun o‘ladi. Qobil bu xabardan sukutga ketadi, chunki Sultonalini Anvarning do‘sti deb barimta ushlashgan. Rahim shu tunda uch yigit zindonga borib, yo o‘lishni, yo Sultonalini ozod qilishni taklif qiladi, ikkalasi ham rozi bo‘lib qo‘l beradi.
Iymonli qul nafsi uchun do‘stin sotmas, / Gunohi yo‘q oshnasini o‘tga otmas.— jarchi nidosidan
- Barimta – garovga, kafilga olish.
Xayr endi, Ra’no!
Qisqacha: Anvar og‘asi bilan kengashib Toshkand ketishga jazm qilgan. Ra’no ketishdan oldin kampir bilan ota mahallasiga borib, onasini ko‘rmoqchi bo‘ladi, Anvar esa bu yo‘l qaltis deb rozi bo‘lmaydi. Ra’no yig‘laydi, Anvar uni tinchlantirib Xudoyor zulmi uzoqqa bormasligini aytadi. Shu payt hujra devori ko‘cha tarafdan urilib, Anvar Safar akani kutadi.
Balki men... ayam bilan abadiy ko‘rishmasman!— Ra’no
Bilimingizni sinang
«Kechasi yomg‘ur savalag‘anday yog‘ib turadir...» — «O‘tkan kunlar»dagi bu jumla qaysi bobning boshlanishi?
- «Xayr endi, Ra’no!»
- «Sultonalining maktubi»
- «Barimta»
- «Ikki xil sadoqat»
To‘g‘ri javob: «Ikki xil sadoqat». Bu «Ikki xil sadoqat» bobining boshlanishi.
«O‘tkan kunlar»da Kalonshoh, mulla Abdurahmon va Shahodat mufti kimni sarmunshiylik o‘rnidan olib tashlash yo‘lini izlashadi?
- Anvarni
- Safar bo‘zchini
- Qobilboyni
- Sultonalini
To‘g‘ri javob: Sultonalini. Uchovi Sultonalini ag‘darish yo‘lini izlaydi.
«O‘tkan kunlar»da Shahodat mufti Sultonalini olib tashlash uchun nimani taklif qiladi?
- Anvarni topib zindonga solishni
- Sultonalini yashirincha zaharlab o‘ldirishni
- Abdurahmon mulohazasi asosida janobga ariza yozishni
- Toshkandga maxsus elchi yuborishni
To‘g‘ri javob: Abdurahmon mulohazasi asosida janobga ariza yozishni. Mufti janobga ariza yozishni taklif qiladi.
«O‘tkan kunlar»da Shahodat mufti xonga yoziladigan ariza haqida Kalonshohga nimani qat’iy aytadi?
- Arizani og‘zaki yetkazishni
- Arizani ochiq imzo bilan yuborishni
- Arizani Anvarga ko‘rsatishni
- Ariza ostiga imzo qo‘ymaslikni
To‘g‘ri javob: Ariza ostiga imzo qo‘ymaslikni. Mufti: «Biz ariza ostiga imzo qo‘ymaymiz».
Iboralarni ma’nolari bilan moslang: 1) masnad; 2) vusuq; 3) mahzi haqiqat. a) ishonch; b) martaba; c) faqat to‘g‘ri gap.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-c, 2-b, 3-a
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-b, 2-a, 3-c
To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. Masnad – martaba, vusuq – ishonch, mahzi haqiqat – faqat to‘g‘ri gap.
«Ikki xil sadoqat» bobida yomg‘irli kechada Anvarning hujrasiga Safar bo‘zchi kimdan xat olib keladi?
- Kalonshohdan
- Ra’noning onasidan
- Qobilboydan
- Sultonalidan
To‘g‘ri javob: Sultonalidan. Safar mahsisi qo‘njidan Sultonalining xatini olib bergan.
«Ikki xil sadoqat» bobida Safar bo‘zchi eshikni qoqqanda Anvar hujrada nima bilan band bo‘lgan?
- Sandal ustiga qora charoq qo‘yib, kitob yozib o‘tirgan
- Sandal yonida Ra’no bilan chaqchaqlashib o‘tirgan
- Xonga yuboriladigan arzani yozib o‘tirgan
- Sandal yonida Qur’on tilovat qilib o‘tirgan
To‘g‘ri javob: Sandal ustiga qora charoq qo‘yib, kitob yozib o‘tirgan. Anvar sandal ustida qora charoq oldida kitob yozib o‘tirgan.
Sultonali Anvarga yozgan maktubida sarmunshiylik vazifasini qanday sababga ko‘ra qabul qilganini bildiradi?
- Mansabga ishtiyoqi tufayli
- Boylikka hirs qo‘yganidan
- Kalonshoh iltimosiga ko‘ra
- Majburiyat tufayli
To‘g‘ri javob: Majburiyat tufayli. Sultonali vazifani majburiyatdan qabul qilgan.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash