XotirAI logotipiXotirAI
📖 8-sinf · Adabiyot · 13–25-b.

Kuntug‘mish dostoni bayoni: Xolbeka va Kuntug‘mish (1-qism)

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Kuntug‘mish va otasi Qoraxon

Shuningdek, asarda o‘rni bilan ishlatilgan o‘xshatish, mubolag‘a, kinoya kabi badiiy unsurlar dostonning badiiy qimmatini oshiradi, qahramonlar qiyofasini yaxshiroq tasavvur qilishga yordam beradi.

Qisqacha: No‘g‘ay podsholaridan Avliyoyi Qoraxon (laqabi Qilichxon) ning yolg‘iz o‘g‘li bor edi, uning oti Kuntug‘mish to‘ra edi. U o‘n to‘rtga kirguncha ilm-hunar, kasb-kamolot hosil qildi, keyin sipohilik ishlari — qilich chopish, miltiq otish, ko‘pkari, nayzadastlik, garovbastlik bilan shug‘ullandi. Qirqta yigitni yoniga olib, goh toqqa, goh ovga chiqib yurardi.

Zangar shahri va ikki vazir

Qisqacha: Zangar shahri podshosining oti Buvraxon edi. Uning ikkita aka-uka vaziri bor edi: Shoir vazir va Tohir vazir. Ular «Farzand bersa, o‘g‘il bo‘lsa qo‘lqanot, qiz bo‘lsa do‘st bo‘lsin» deb niyat qilgan edi. Shoir vazirning xotini qiz tug‘di, otini Xolbeka qo‘ydi; Tohir vazirning xotini o‘g‘il tug‘di, otini Xolmo‘min qo‘ydi. Xolmo‘minning enasi o‘ldi, uni Xolbekaning enasi emizdi, shuning uchun ular shirxo‘ra bo‘lib, nikoh yurmaydigan bo‘ldi.

Xolbekaning enasi emizib katta qildi. Bular shirxo‘ra bo‘lib, nikoh yurmaydigan bo‘lib qoldi.

Xolbekaning nard sharti

Qisqacha: Xolbeka o‘n to‘rtga kirgach, husni dong‘i olamga ketdi va har yurtdan sovchilar keldi. U shart qo‘ydi: Xolbekani olmoqchi bo‘lgan u bilan nard o‘ynaydi — utsa tegadi, utdirsa so‘yiladi. Xolbeka ko‘p kishini nobud qildi. Buvraxon Xolbekani qirq zinali ko‘shk ustida ko‘rib oshiq bo‘ldi va sovchi yubordi, lekin Xolbeka shartidan qaytmadi.
kelsin, nard o‘ynasin; utsa tegaman, utdirsa podsho deb siylamayman— Xolbeka, Buvraxon sovchisiga javobi (Kuntug‘mish dostoni)

Jarchi va Xolbekaning tushi

Qisqacha: Arkoni davlat maslahati bilan Buvraxon jarchi qo‘yib, Xolbeka deb aytgan odamni qattiq jazolashini e’lon qildi. Orada to‘rt-besh yil o‘tdi, Xolbeka podshoga bo‘ysunmadi. Bir kuni Xolbeka tush ko‘rdi: chiltanlar Xolbeka bilan Kuntug‘mishning ruhini olib borib, to‘y qildi. Ular bir-biriga ismlarini aytdi: Kuntug‘mishning otasi Avliyoyi Qoraxon, Xolbekaning otasi Shoir vazir, yurti Zangar. Ikkovi bir-birining uzugini qo‘liga soldi.

To‘ra bir oh tortib, bu dardini hech kimga aytolmay, niginga qarasa, boshqa nigin; qog‘ozga muhr qilib bossa, Xolbekaning oti chiqadi.

Xolbeka sandiqni daryoga soladi

Qisqacha: Xolbekaning Bahragul degan kanizi bor edi, Xolbeka sirlarini unga aytar edi. Xolbeka dardini bildirib, suratkashni keltirishni so‘radi. Bahragul suratkashni olib keldi. Xolbeka suratini qog‘ozga soldirdi, sandiqcha tayyorlab ichini mumlab, sirtini tillo bilan berkitdi, uzukni suratiga o‘rab, sandiqni daryoga solib yubordi. Sandiq oqib No‘g‘ayga yetdi.

Kuntug‘mish sandiqni topadi

Qisqacha: Kuntug‘mish qirq yigiti bilan daryo yoqasida shikor qilib yurib, sandiqni ko‘rdi. Yigitlar sandiqni bo‘lishishni — ichini oladimi yoki tishini — so‘radilar. Yigitlar tishini, to‘ra esa ichini oldi. Ichidan chiqqan qog‘ozda Xolbekaning surati bor edi. To‘ra tushida ko‘rgan mahbubini tanib, behush bo‘lib yiqildi. Qoraxon qushnoch, baxshi, mulla, eshon keltirdi, naf bermadi; ayyor qushnoch to‘raga sharob berdi va to‘ra dardini she’r bilan aytdi.
Bog‘ ichinda olma-anor istaydir, / Bo‘yi mahbub, mushki dildor istaydir. / Qadrdonlar, birga yurgan beklarim, / Do‘stlar-ay, ko‘ngil bir yor istaydir.— Kuntug‘mish to‘ra, yigitlariga (Kuntug‘mish dostoni)

Qoraxon o‘g‘lini Zangarga jo‘natadi

Qisqacha: Qoraxon o‘g‘lining dardini ishqdan bilib, suratni ko‘rdi va o‘g‘li Xolbekadan boshqani xohlamasligini anglab, uni jo‘natishga rozi bo‘ldi. U qirq yigit ayirib berdi, qirq xachirga zar ortdi va oq fotiha berdi. Kuntug‘mish Zangarga kelib bazzoz qiyofasida ko‘shk yonida mato sotib o‘tirdi. Xolbeka uni saroyga kiritdi, shartga binoan nard o‘ynaldi va Xolbeka yengildi.
Falak peshtoqidan uchgan yulduzim, / Ulug‘ daryolardan chiqqan qunduzim— Qoraxon podsho o‘g‘liga (Kuntug‘mish dostoni)

Jazo: xom teri va cho‘l

Qisqacha: Xolbeka ko‘shkiga chiqmay qo‘ygach, Buvraxon jallod va mirg‘azablarni jo‘natdi. Kuntug‘mish bilan Xolbeka qochib yashirindi, ammo ayg‘oqchilar joyini aytib berdi va ularni ushlab Buvraxon huzuriga olib keldi. Umarolar jazo maslahat berdi: tuv biyani so‘yib, terisiga ikkovini tiqish, asov baytalning dumiga taqib cho‘l-jaziraga haydash. Baytal olti kun sudrab ketdi va dumi uzilib tushdi.

Xom teri oftobning harorati bilan qurib, chunon qisdiki, temirday berkitdi.

Sog‘-salomat shu qudoqdan chiqishdi.

Cho‘lda: Xolbeka va Kuntug‘mish

Qisqacha: Cho‘l-jazirada ikkovi issiq qumda yo‘l yurolmay, tashnalik-suvsizlikdan qiynaldi, giyoh tomirlarini qazib so‘rdi. Shahzoda falakdan shikoyat qilib she’r aytdi. Olti kun och-tashna yurgach, Xolbeka qumga yiqildi va to‘raga «meni tashlab keta ber» dedi. Kuntug‘mish unga g‘ayrat berdi va «mard o‘g‘lon sevdigin tashlab ketarmi?» deb uni tashlab ketmaslikka va’da qildi.
Po‘lat nayza qor ostida yotarmi, / Temir nayzang egovlasang o‘tarmi, / Sening to‘rang nomardlardan emasdir, / Mard o‘g‘lon sevdigin tashlab ketarmi?..— Kuntug‘mish to‘ra, Xolbekaga (Kuntug‘mish dostoni)

Mug‘ol tog‘i va ikki o‘g‘il

Qisqacha: Kuntug‘mish yoriga g‘ayrat berib, oqshom yurib, kunduz changal soyasida orom olib, uch kun deganda Mug‘olning tog‘iga yetdi. Tog‘da yovvoyi yong‘oq, pista, jiyda, yovvoyi tok va bir chashma bor edi. Yoz kunlarida mevalarni quritib, qishlik ovqatni berkitib olar edi. Kuntug‘mish har kuni baland cho‘qqidan el izlar, topolmasdi. Qish-u yoz shu yerda qoldilar va Xolbeka ikkita o‘g‘il tug‘di.

Azbarxo‘ja va karvon

Qisqacha: Kuntug‘mish baland cho‘qqidan katta karvonni ko‘rib, bir kosa suv va non so‘rab karvonchilar yoniga bordi. Karvonboshi Azbarxo‘ja xasis, xudbin, razil kimsa edi. U buloqni egallab yotgan ajdahoni o‘ldirish shartini qo‘ydi; Kuntug‘mish uni ado etdi, Azbarxo‘ja Qur’on bilan do‘st tutindi. Xolbekaning husnini ko‘rib Azbarxo‘ja fe’li ayniydi: Kuntug‘mishni mast qilib kigizga o‘rab, ikki o‘g‘lini sahroda qoldirib, Xolbekani Zangarga olib ketdi. Karvondagi insofli yigit Qosim yo‘lda suv va ovqat qoldirib ketdi.

Bo‘ri va baliq: ikki farzand

Qisqacha: Kuntug‘mish daryodan o‘tishda bir bolasini og‘ziga tishlab, ikkinchisini daryo labiga qo‘ydi. G‘isha ostida yotgan qizil iyak qari bo‘ri qirg‘oqdagi bolani tishlab olib ketdi. Kuntug‘mishning og‘zidagi bola ham suvga tushib, uni baliq yutdi. Farzand dog‘ida nolagan Kuntug‘mishni bir cho‘pon ko‘rib, «Qaydin kelasan?» deb so‘radi.

Bilimingizni sinang

Kuntug‘mish to‘ra qirqta yigitni yoniga olib, qayerlarga chiqib yurar edi?
  1. Goh saroyga, goh bog‘ga
  2. Goh bozorga, goh karvonsaroyga
  3. Goh toqqa, goh ovga
  4. Goh daryoga, goh cho‘lga

To‘g‘ri javob: Goh toqqa, goh ovga. Kuntug‘mish yigitlari bilan goh toqqa, goh ovga chiqib yurardi.

Zangar shahri podshosi Buvraxonning ikkita vaziri, Shoir vazir va Tohir vazir, o‘zaro kim bo‘lgan?
  1. Aka-uka
  2. Qaynota va kuyov
  3. Amakivachcha
  4. Ota-bola

To‘g‘ri javob: Aka-uka. Shoir vazir va Tohir vazir aka-uka edi.

Tohir vazirning xotini o‘g‘il tug‘ganda, unga qanday ism qo‘yishdi?
  1. Mohiboy
  2. Azbarxo‘ja
  3. Xolmo‘min
  4. Gurkiboy

To‘g‘ri javob: Xolmo‘min. Tohir vazirning o‘g‘lining oti Xolmo‘min qo‘yildi.

Xolbeka va Xolmo‘min o‘rtasida nikoh yurmaydigan bo‘lib qolishiga nima sabab bo‘ldi?
  1. Xolbeka nard shartini qo‘ydi
  2. Ularning otalari Buvraxonga qarshi chiqdi
  3. Xolmo‘min uzoq yurtga ketib qoldi
  4. Xolmo‘minning enasi o‘lgach, uni Xolbekaning enasi emizib katta qildi

To‘g‘ri javob: Xolmo‘minning enasi o‘lgach, uni Xolbekaning enasi emizib katta qildi. Xolmo‘minni Xolbekaning enasi emizgani uchun ular shirxo‘ra bo‘lib, nikoh yurmaydi.

Xolbekaning husni haqidagi ovoza olamga qachon ketdi?
  1. O‘n sakkizga to‘lganda
  2. U tug‘ilgan kuni
  3. Nard shartini qo‘ygandan keyin
  4. O‘n to‘rtga kirgandan keyin

To‘g‘ri javob: O‘n to‘rtga kirgandan keyin. Xolbeka o‘n to‘rtga kirgandan keyin husni dong‘i olamga ketdi.

«Kelsin, nard o‘ynasin; utsa tegaman, utdirsa podsho deb siylamayman» so‘zlarini «Kuntug‘mish» dostonida kim aytadi?
  1. Kuntug‘mish
  2. Buvraxon
  3. Xolbeka
  4. Bahragul

To‘g‘ri javob: Xolbeka. Bu so‘zlarni Xolbeka Buvraxonning sovchisiga javoban aytadi.

Nard shartiga ko‘ra, Xolbeka o‘ynab utdirgan sovchilarni nima qildi?
  1. Nobud qilib, o‘ldirib yubordi
  2. Shahardan haydab yubordi
  3. Qullikka sotdi
  4. Zindonga tashladi

To‘g‘ri javob: Nobud qilib, o‘ldirib yubordi. Xolbeka nard o‘yinida utib, ko‘p kishilarni nobud qilib yubordi.

Buvraxon Xolbekani qayerda ko‘rib, unga oshiq bo‘ldi?
  1. Daryo bo‘yida
  2. Bozor maydonida
  3. Qirq zinali ko‘shk ustida
  4. Mug‘ol tog‘ida

To‘g‘ri javob: Qirq zinali ko‘shk ustida. Buvraxon Xolbekani qirq zinali ko‘shk ustida ko‘rib oshiq bo‘ldi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← Oldingi«Kuntug‘mish» dostoni haqida (xalq og‘zaki ijodi)Keyingi →Kuntug‘mish dostoni bayoni: Gurkiboy va Mohiboy (2-qism)