Barmoq va aruz vazni; tuyuq janri

Mavzular

Barmoq vaznining ikki xususiyati

Barmoq vazni — ikki muhim xususiyatga ega. Birinchisi shuki, misralardagi bo‘g‘inlar soni teng kelishi lozim. Ammo bu hamma misralarda bo‘g‘inlar soni barobar kelishi kerak, degani emas: ba’zan toq misralar bo‘g‘inlari soni toq, juft misralar bo‘g‘inlari soni juft misralar bo‘g‘inlari soniga teng bo‘lishi qoidasiga ham amal qilinadi.

Ikkinchisi — misralarning muayyan turoqlarga bo‘linishi. Turoq misralarni bo‘laklarga bo‘ladi. Bunda muayyan bir sanoqdagi bo‘g‘indan keyin so‘z, albatta, tugashi kerak.

Ahmad Yassaviydan keltirilgan to‘rtlik, aslida, 7+4+7 turoqli she’r sifatida bitilgan. Biroq ana shu 7 bo‘g‘indan iborat turoqning o‘zi ham yana ikkiga, ya’ni 4+3 turoqlariga bo‘linadi.

Beshak, biling, bu dunyo borcha eldin o‘taro, / Ishonmagil molingga, bir kun qo‘ldan ketaro.— Ahmad Yassaviy (to‘rtlik, barmoq vazniga misol)

Aruz va barmoqning o‘xshashligi

Aruz vazni arab she’riyatining asosiy vazni hisoblanadi. U bizga arab she’riyatining ta’sirida shakllangan. Bu vazn — barmoq vaznining ikki jihatiga o‘xshash xususiyatga ega.

Birinchidan, bu vaznda ham she’riy asardagi barcha misralar vaznan teng o‘lchovda bo‘ladi. Faqat bu vaznda toq misralarning toq misralarga, juft misralarning juft misralarga vaznan teng kelishi hodisasi yo‘q.

Ikkinchidan, xuddi barmoq vaznidagi kabi, misralar muayyan bo‘laklarga bo‘linadi. Ammo bular shakliy o‘xshashliklargina, xolos: sifat jihatidan o‘zaro jiddiy farq qiladi.

Hijo va uning uch turi

Dastlabki tafovut shuki, barmoqda bo‘g‘inlar sanaladi, aruzda esa — hijolar. Hijo shaklan bo‘g‘inga o‘xshasa-da, mohiyatan undan keskin farq qiladi. Hijolar uch xil bo‘ladi: qisqa, cho‘ziq va o‘ta cho‘ziq.

Qisqa hijoga, asosan, qisqa unlilar bilan tugaydigan hijolar kiradi. Vazn taqozo qilsa, bir undosh tovushning o‘zi ham bir qisqa hijo vazifasini o‘tayveradi.

Cho‘ziq hijoga cho‘ziq unlilar ishtirokidagi ochiq yoki har qanday yopiq bo‘g‘inlar kiradi. Misra oxirida kelgan har qanday qisqa unlili bo‘g‘in ham cho‘ziq hijo hisoblanadi.

Boshni fido ayla ato qoshig‘a, / Jismni qil sadqa ano boshig‘a.— Alisher Navoiy («Hayrat ul-abror»dan bayt; qisqa hijo — 10 ta, cho‘ziq hijo — 12 ta)

O‘ta cho‘ziq hijo va rukn

O‘ta cho‘ziq hijoga «yor», «or», «zor», «nur» kabi arabcha yoki forscha-tojikcha so‘zlar hijolari, shuningdek, oxiri ikki undosh yonma-yon kelishi bilan tugagan «sabr», «qabr», «qand», «band», «jism», «ism» kabi har qanday bo‘g‘in kiradi. O‘ta cho‘ziq hijo faqat va faqat misra oxirida keladi.

Aruz vaznining eng muhim xususiyatlaridan biri — rukn masalasi. Rukn, bir jihatdan, barmoq vaznidagi turoqqa o‘xshaydi: xuddi turoqdek, ruknda ham o‘zidan oldingi misradagi parallel kelgan rukn bilan vaznan teng bo‘lishi kerak. Eng asosiy farq shuki, turoqda so‘z tugashi shart, ruknda esa shart emas.

Aruzning yana bir qat’iy qoidasi shuki, birinchi misrada qanday ruknlar ishtirok etgan bo‘lsa, she’r oxirigacha barcha misralarda xuddi shunday ruknlar qatnashadi.

Ramal, hazaj, mutaqorib

Aruzda vaznlar ko‘p. Biroq o‘zbek she’riyati tarixida ulardan 3 tasi eng ko‘p qo‘llangan. Bular — ramal, hazaj va mutaqorib.

Ramalning asosiy, ya’ni bosh rukni — «foilotun»: unda bir cho‘ziq, bir qisqa va yana ikki cho‘ziq hijo ishtirok etadi. Hazajning bosh rukni — «mafoiylun»: unda bir qisqa va uch cho‘ziq hijo ishtirok etadi. Mutaqoribning bosh rukni — «faulun»: unda bir qisqa va ikki cho‘ziq hijo ishtirok etadi.

Agar ruknlar misralarda to‘liq holda uchrasa, vazn nomi oxiriga «solim» so‘zi qo‘shiladi. Agar rukn misra oxirida qisqargan tarzda kelsa, «mahzuf» so‘zi qo‘shiladi. Qisqargan ruknning oxirgi hijosi o‘ta cho‘ziq tarzda kelsa, «maqsur» so‘zi qo‘shiladi.

Har misrada 3 tadan, ya’ni baytda jami 6 rukn ishtirok etgan bo‘lsa, «musaddas», agar har misrada 4 tadan, ya’ni baytda jami 8 rukn bo‘lsa, «musamman» so‘zi qo‘llanadi.

Tuyuq janri va tajnis

Tuyuq — lirik janr. U arabiy va forsiy adabiyotda yo‘q. Bu janr namunalarini faqat turkiy she’riyatdagina uchratamiz. Tuyuqlar aslan turkiy xalqlar og‘zaki adabiyoti ta’sirida shakllangan, keyinchalik yozma adabiyotga o‘tib, talablari qat’iylashgan.

Tuyuq, albatta, to‘rt misradan iborat bo‘lishi kerak. Tuyuqlar, xuddi ruboiy kabi, a-a-a-a tarzida ham, a-a-b-a tarzida ham qofiyalanishi mumkin. Navoiyning o‘qib o‘rganadigan tuyuqlari a-a-b-a tarzida qofiyalangan; ayrim tuyuqlari hatto a-b-d-b tarzida ham keladi.

Tuyuqda qofiyaga olingan so‘zlar, albatta, tajnisli bo‘lishi, ya’ni omonim so‘zlardan yoki shakldosh so‘zlar turkumidan tashkil topishi darkor. Ilgari tuyuqlar dastlabki uchta talabga javob bergan; keyinchalik to‘rtinchi sharti — tajnis yuzaga kelgan.

O‘zbek mumtoz she’riyatida Lutfiy va Alisher Navoiy tuyuqning eng go‘zal namunalarini yaratgan. Tuyuq ramali musaddasi mahzuf (yoki maqsur) vaznida yuzaga keldi, chunki ramal aruzning turkiy she’riyatda eng ko‘p qo‘llanadigan vazni hisoblanadi.

Kechti umr-u, tushmadi ul yor ila, / Qo‘rqaram ko‘nglum bu g‘amdin yorila. / Bu vafosizliqki, sendin ko‘rmisham, / E’tiqodim qolmadi hech yor ila.— Alisher Navoiy (tuyuq; «yor ila» — yor bilan, «yorila» — yoriladi, «yor ila» — do‘st bilan)

Bilimingizni sinang