Alisher Navoiy: hayoti, ruboiy va tuyuqlari

Mavzular

Navoiy hayotining boshlanishi

Alisher Navoiy 1441-yil 9-fevralda temuriylar hukmronligida bo‘lgan Xuroson davlatining poytaxti Hirot shahrida saroy amirlaridan bo‘lmish G‘iyosiddin Kichkina xonadonida tavallud topdi.

Kichik yoshidan maktabda o‘qib yurgan kezlari forsiy tildagi tasavvufiy adabiyotning asoschilaridan biri hisoblanmish Farididdin Attorning mashhur «Mantiq ut-tayr» («Qush nutqi») dostonini sevib, berilib o‘qidi.

1466—1469-yillari yosh shoir Samarqanddagi madrasalarda ta’lim oldi. 1469-yilning bahorida yaqin do‘sti — temuriyzoda Husayn Boyqaro Hirot taxtini egallaganidan so‘ng shoirni yoniga chaqirdi.

Saroydagi martaba va asosiy asarlar

Husayn Boyqaro unga «Muqarrabi shohiy», ya’ni «Shohning eng yaqin kishisi» degan oliy martaba bergan edi. Bu mavqening imtiyozi shundan iborat ediki, u podshohga bir masala yuzasidan ketma-ket yetti martagacha murojaat qilish huquqiga ega edi.

1483—1485-yillari shoirning eng buyuk asari — besh dostondan iborat «Xamsa» yaratildi. 1491/92—1498/99-yillar mobaynida esa barcha lirik she’rlarini to‘rt devonga taqsimlab, «Xazoyin ul-maoniy» nomli yirik to‘plamini tuzdi.

Alisher Navoiy 1501-yilning 3-yanvar kuni Hirotda vafot etdi. Qabri — Hirotda. Shoir butun turkiy adabiyotda eng katta lirik va epik merosga ega qalamkash hisoblanadi.

Ruboiy janri

Ruboiy — o‘zbek mumtoz she’riyatining lirik janrlaridan biri. «Ruboiy» so‘zi arabchadan olingan va «to‘rttadan», «to‘rtlik» degan ma’nolarni bildiradi. Bu she’riy shakl dastlab forsiy (Rudakiy, Shahid Balxiy) va turkiy (Lutfiy) she’riyatda vujudga kelgan.

Ruboiy — a-a-a-a yoki a-a-b-a tarzidagi qofiya tizimiga ega, faqat aruzda mavjud hazaj bahrining axram va axrab shajaralaridagi jami 24 vazndagina bitiladigan to‘rt satrli she’r.

Navoiy — o‘zbek adabiyotida eng ko‘p ruboiy yozgan shoir. Uning o‘zbekcha ruboiylari «Xazoyin ul-maoniy»ning birinchi devoni — «G‘aroyib us-sig‘ar»ga kiritilgan. Ularning umumiy soni — 133 ta.

Navoiyning ruboiylari soni

«Xazoyin ul-maoniy»ga yozilgan nasriy «Debocha» tarkibida naqd 30 ta ruboiy keltiriladi.

Navoiy hazrati Alining hikmatli so‘zlari jamlangan «Nasr ul-laoliy» («Marvarid hikmatlar») asarini she’rga solib tarjima qiladi. «Nazm ul-javohir» deb atalgan bu to‘plamdagi 270 ta to‘rt satrli she’rning hammasi janr jihatidan ruboiy hisoblanadi.

Demak, shoir o‘zbek tilida 500 ga yaqin ruboiy bitdi. Uning forsiy devoni — «Devoni Foniy»da esa bu janrning 100 ga yaqin namunasi mavjud.

«Gardun gah manga...» ruboiysi

Gardun gah manga jafo-u dunluq qildi, / Baxtim kibi, har ishta zabunluq qildi, / Gah kom sari rahnamunluq qildi, / Alqissa, base buqalamunluq qildi.— Alisher Navoiy («Mahbub ul-qulub»dagi ruboiy)

«Mahbub ul-qulub» — nasr va nazm aralash tarzda bitilgan asar. Unda to‘rtala misra ham o‘zaro qofiyalangan, shuning uchun she’r bu janrning taronayi ruboiy turiga kiradi. «Qildi» so‘zi esa radif bo‘lib kelgan.

Bu ruboiyda hasbi hol xususiyati mavjud. Lirik qahramon birinchi misrada «gardun» deganda «taqdir» ma’nosini ko‘zda tutgan. Shoir taqdir unga goh jabr-u jafo o‘tkazib, goh siylaganini qalamga olgan; ruboiy hayotga muhabbat bilan sug‘orilgan.

«Ahbob» va «Ey umri aziz» ruboiylari

Ahbob, yigitlikni g‘animat tutunguz. / O‘zni qariliq mehnatidin qo‘rqutunguz. / Oyini adovat-u hasaddin o‘tunguz, / Har nav’ila o‘zni necha kun ovutunguz.— Alisher Navoiy («Mahbub ul-qulub», 105-tanbeh)

Bu ruboiy «Mahbub ul-qulub» asarining 105-tanbehi tarkibida kelgan. Mazkur tanbehga «Shabob ayyomi zikrida» («Yoshlik davri zikrida») degan sarlavha qo‘yilgan. Ruboiy ana shu tanbehning xulosasi sifatida kelgan va shoir to‘g‘ridan to‘g‘ri nasihatga o‘tadi; «ahbob» («do‘stlar») degan undalma bilan boshlanadi.

Jondin seni ko‘p sevarmen, ey umri aziz, / Sondin seni ko‘p sevarmen, ey umri aziz. / Har neniki sevmak ondin ortuq bo‘lmas, / Ondin seni ko‘p sevarmen, ey umri aziz.— Alisher Navoiy («G‘aroyib us-sig‘ar», «Ey umri aziz» radifli ruboiy)

Ruboiyda bor-yo‘g‘i 13 ta so‘z ishlatilgan. Ruboiy a-a-b-a tarzida qofiyalangan; 1-, 2- va 4-misralarda «jondin», «sondin», «ondin» qofiya, qolgan so‘zlar («seni ko‘p sevarmen, ey umri aziz») radifdir.

«Bo‘lmas emish» ruboiysi

G‘urbatda g‘arib shodmon bo‘lmas emish, / El anga shafiq-u mehribon bo‘lmas emish. / Oltun qafas ichra gar qizil gul butsa, / Bulbulg‘a tikondek oshyon bo‘lmas emish.— Alisher Navoiy («G‘aroyib us-sig‘ar»)

Navoiyshunoslikda uni shoir taqdir taqozosiga ko‘ra, hozirgi Eronning Mashhad shahrida — musofirlikda yashagan davrida yozgan, deb hisoblanadi. «G‘urbat» so‘zi — musofirlik, begona yurtda yashash, «g‘arib» esa ana shu begona joyda yashayotgan kishi.

Kabutar hikoyati

Erur qushqa xushroq, chu boqsang, ayon, / Murassa’ qafasdin tikon oshyon.— Alisher Navoiy («Saddi Iskandariy», «Kabutar hikoyati»)

Tuyuqlar: «Bormog‘in» tajnisi

Shoir barcha tuyuqlarini bir yerga jamlab, «Badoye’ ul-vasat» devoni tarkibiga kiritgan. Devondagi tuyuqlarning umumiy soni — 13 ta.

Necha dedim ul sanamg‘a: «Bormog‘in», / Qilmadi ul tark oxir bormog‘in. / Munchakim xudroyliq ko‘rguzdi ul, / Aql hayrat qildi, tishlab bormog‘in.— Alisher Navoiy (tuyuq, «Bormog‘in» tajnisli)

Bilimingizni sinang