Alisher Navoiy: tajnisli tuyuqlar va fardlar

Mavzular

Sarvi gulrux soridin tuyuqi

O‘tkali ul sarvi gulrux soridin, / Yo‘q xabar ul sarvi gul ruxsoridin. / Hajridin bog‘ ichra berur yodima / Qomatidin sarvu, gul — ruxsoridin.— Alisher Navoiy, «Sarvi gulrux soridin» tajnisli tuyuq

Badiiy asarda tajnis hosil qilish uchun faqat tildagi tayyor shakldosh (omonim) so‘zlardangina foydalanish shart emas. Chunki qalam sohibi bir necha so‘z qo‘shilmasi orqali ham ohoriy, ilgari tutilmagan, ya’ni tamoman yangi tajnislar ijod qilishi ham mumkin.

1- misrada «sarvi gulrux» istiora bo‘lib, tik qomatli va gul yuzli yorni anglatib kelgan. 2- misrada «gul» istiora sifatida yorni anglatadi, «ruxsor» esa o‘z ma’nosida «yuz»ni bildiradi. Bu yerda metonimiyaning «sinekdoxa» degan turi bor: uzv, ya’ni butunning bir bo‘lagi («yuz») tilga olinib, amalda butun (ya’ni yor)ning o‘zi ko‘zda tutilgan.

4- misrada shoir «sarv» va «gul» so‘zlarini o‘z ma’nosida ishlatadi: bog‘dagi sarv yorning qomatini, gul esa uning yuzini (ruxsorini) yodga soladi.

Sarv timsoli va tuyuq tahlili

«Sarv» so‘zi o‘zbek mumtoz she’riyatida ko‘p uchraydigan so‘z-timsollardan biri hisoblanadi. Aslida, u ignabarglilar turkumiga kiradigan archasifat daraxt turini anglatadi. U ingichka bo‘lib o‘sadi. Bo‘yi 25 metrgacha yetadi.

Tuyuq turkiy janr bo‘lgani uchun uning aksar namunalarida qofiyaga olingan tajnislar, asosan, turkiy so‘z va qo‘shimchalar vositasida shakllantiriladi. Ammo bu tuyuqda shoir aynan kelib chiqishi forscha-tojikcha bo‘lgan so‘zlar vositasida tajnis yaratadi.

Lirik qahramon bog‘dagi sarv va gulni ko‘rib, yorini ularga o‘xshatadi. Shu tariqa tuyuqda hijron tuyg‘usi aks etgan.

«Butmagan» tajnisli tuyuq

Tig‘i ishqing yorasidur butmagan, / Dardini har kimga aytib butmagan. / Hajr sahrosidur ohim o‘tidin, / Anda gul yoxud giyohe butmagan.— Alisher Navoiy, «Butmagan» tajnisli tuyuq

Bu tuyuqda tajnis turkiy (o‘zbekcha) «butmagan» shakldosh (omonim) so‘ziga tayangan holda yuzaga keltirilgan. 1- misrada «tuzalmagan» ma’nosidagi «bitmagan» so‘zi ishlatilgan. 2- misra qofiyasida «tugatmagan» ma’nosidagi «bitmagan» so‘zi qo‘llangan. 3- misrada tajnisli qofiya mavjud emas. 4- misrada tajnis «unib chiqmagan», «o‘smagan» ma’nosidagi «bitmagan» shaklida istifoda etilgan.

Tuyuq ishqiy mavzuda bitilgan. Lirik qahramonning ohi, otashi gul yo giyoh o‘smaganiga sabab qilib keltiriladi. Bunday chiroyli va mantiqiy dalil keltirish usuliga adabiyotshunoslikda «husni ta’lil san’ati» deyiladi.

Fard janri

Arabcha «fard» so‘zi eski o‘zbek tilida «yakka», «tanho», «yolg‘iz», «boshi ochiq», «sheriksiz», «yagona», «benazir», «bir kishi», «ajralib turadigan» degan ma’nolarda qo‘llanadi. Adabiyotshunoslikda esa hozir bu so‘z o‘zbek mumtoz she’riyatidagi faqat bir baytdangina iborat alohida, mustaqil lirik janrni ifodalaydi.

Alisher Navoiy asarlar bitgan 16 lirik janrning biri — fard. Shoir alohida mustaqil asar sifatida bitilgan barcha fardlarini bir yerga jamlab, «Favoyid ul-kibar» devoni tarkibiga kiritgan. Devondagi fardlarning umumiy soni — 86 ta.

Fard ixcham hayotiy xulosalar uchun eng qulay janr hisoblanadi. Shoirning aksar fardlari xalq maqoli yoki hikmatli so‘z (aforizm) kabi jaranglaydi. Bu janrning ko‘p namunalarida pand-nasihat xususiyati ustunlik qiladi. Fardlar a-a tarzida juft qofiyaga ega bo‘lishi ham, ikki misra o‘zaro qofiyalanmagan shaklda kelishi ham mumkin.

Yomon va aybgo‘ haqidagi fardlar

Yuqar yamonlig‘ angakim, kirar yamon el aro, / Ko‘mur aro ilik urg‘an qilur ilkini qaro.— Alisher Navoiy, fard

Ulki, sanga eldin erur aybgo‘, / Elga dog‘i sendin o‘lur aybjo‘.— Alisher Navoiy, fard

«Men – sinuq» fardi

Men – sinuq, ko‘nglum — sinuq, sabrim uyi xud — yerga past, / Bilmagay holim shikastin ko‘rmagan muncha shikast.— Alisher Navoiy, fard

Ushbu fardda asli arab tilidan olingan ikkita («sabr» va «hol») va fors-tojik zabonidan kirib kelgan uchta («xud», «past» va «shikast») so‘z qo‘llangan. Qolgan kalimalarning hammasi — sof turkiy. «Xud» bu yerda hozirgi «ham» ma’nosini ifodalab kelgan. «Shikast» esa «siniq» yoki «buzuq» so‘zining forscha-tojikcha ifodasi.

Fardda bevosita shoirning hasbi holi ifodalangan. Ijtimoiy-siyosiy vaziyat o‘zgarishi oqibatida oilaning ona shahrini tark etib, Mashhadga ko‘chishiga to‘g‘ri kelgan. 1466- yili esa ijtimoiy-siyosiy vaziyat 25 yoshli shoirni yana Hirotdan o‘zga shaharga — Samarqandga kelishga majbur qilgan. Fardda «Hayot mushkulotlaridan tushkunlikka tushmaslik kerak» degan dalda ham bor.

Bilimingizni sinang