Nodira hayoti va g‘azallari

Mavzular

Nodira: ism, taxalluslar, tug‘ilishi

Nodira (1792 — 1842) — XIX asrning birinchi yarmida ijod qilgan taniqli o‘zbek shoirasi. Uning asl ismi Mohlaroyim bo‘lib, Nodira — uning adabiy taxallusi. Bundan tashqari, Komila taxallusi bilan ham o‘zbekcha she’rlar bitgan. Bu qalam sohibasi — zullisonayn (ikki tilda ijod qilgan) shoiralarimizdan. Fors-tojik lisonidagi asarlarini Maknuna taxallusi bilan yozgan.

Nodira 1792- yili Andijonda tavallud topgan. U Andijon hokimi Rahmonqul otaliqning qizi. Nodiraning ota-onasi Zahiriddin Muhammad Bobur, ya’ni buyuk Sohibqiron Amir Temur xonadoniga mansub edi.

Siyodat xonadoni, shohi Bobur nasli pokimen, / Xudoyo, rahmat ayla barcha ajdodi izomimni.— Nodira

Oila va Umarxon bilan turmush

Nodiraning onasi — Oysha begim qizining soliha farzand, iste’dodli shoira bo‘lib yetishuviga ko‘p hissa qo‘shdi. Rahmonqul otaliq Qo‘qon xoni Olimxonning tog‘asi edi. Shuning uchun 1807- yili Olimxon ukasi Umarxonni tog‘asining qizi Mohlaroyimga uylantirdi. Umarxon Marg‘ilon begi lavozimiga tayinlanganidan keyin oilasini shu shaharga olib ketdi.

Oradan uch yil o‘tib, 1810- yili Qo‘qon xoni, ya’ni Nodiraning qaynakasi Olimxon qatl etildi. Uning taxtiga ukasi Umarxon o‘tirdi. Shoiraning bundan keyingi hayoti mamlakat poytaxti bo‘lgan shu shaharda — xon saroyida kechdi.

Amiriy, Zulfiya va yor timsoli

Umarxon uning umr yo‘ldoshi, mamlakat rahbarigina emas, ustoz shoir ham edi. U Amiriy taxallusi bilan she’rlar ijod qilar, shoir sifatida mashhur edi. Nodira va Zulfiyaning turmushi ham qariyb bir xil kechdi: Nodira 30 yoshligida, Zulfiya esa 29 yoshida umr yo‘ldoshidan ayrildi. Bu ayriliq ikki shoira ijodida hijron ohangini asosiy yo‘nalishga aylantirdi.

Yor timsolida zimdan Alloh ko‘zda tutilishi o‘zbek mumtoz g‘azaliyotida an’anaviy hodisa. Alloh — husn shohi, ya’ni go‘zallikning eng oliy namunasi. Shoira yozgan g‘azallarda lirik qahramon oshiqqa aylanadi va g‘azal ma’shuqaga emas, balki ma’shuqqa bag‘ishlanadi. Shuning uchun shoiralar g‘azallarida yorning uzun sochi, ingichka beli, qalam qoshi, uzun kipriklari maqtalavermaydi.

Majoziy va haqiq ishq, musammat

Shoiraning «Jilva ko‘rsatdi chu ul sarvi diloro bog‘ aro...», «Fig‘onkim, gardishi davron ayirdi shahsuvorimdin...», «Kel, sanga, ey shahi jahon, mamlakati jahon fido...», «Na gul sayr ayla, na fikri bahor et...» deya boshlanadigan va boshqa g‘azallarini ham majoziy (insonning insonga muhabbati), ham haqiq (insonning Allohga muhabbati) ishq jihatidan talqin etish zarur.

Nodira musammatlari alohida diqqatga molik. Xususan, «Firoqnoma» muashshari o‘zbek so‘z san’atining ajoyib namunasi hisoblanadi. Musammat — har bandi uch (musallas), to‘rt (murabba’), besh (muxammas), olti (musaddas), yetti (musabba’), sakkiz (musamman), to‘qqiz (mutasne’ yoki tasne’) va o‘n (muashshar yoki mashru’) baytdan iborat bo‘lgan lirik she’r turi.

Fojiali o‘lim, devonlar va meros

1842- yili Buxoro amiri Nasrulloxon lashkar tortib kelib, Qo‘qonni bosib oldi. Uning buyrug‘i bilan Nodiraning o‘zi ham, uning o‘g‘illari Muhammadalixon, Sulton Mahmudxon ham, nevaralari ham vahshiyona qatl etildi.

Nodiradan xalqimizga ikki devon qoldi. Nisbatan to‘la deb hisoblanadigan turkiy devonida 189 g‘azal mavjud. Forsiy she’rlari «Devoni Maknuna»da jamlangan. Sharqda sohibi devon shoir bo‘lish katta sharaf hisoblangan: devon tuzish uchun shoir arab alifbosidagi barcha harflar bilan tugaydigan g‘azallar bitgan bo‘lishi kerak.

Zokirjon Furqatning ayrim she’rlari Nodira asarlariga nazira (o‘xshatma, tatabbu’) tarzida dunyoga kelgan. XX asrda Nodira haqida drama sahnaga qo‘yildi, badiiy film ishlandi.

Nodira, har so‘zki insho ayladim, / Aydi anga ahli davron: «Marhabo!»— Nodira

«Eshit» radifli g‘azal

Doda keldim, ey salotin sarvari, dodim eshit, / Sen shah-u, men benavo, lutf ayla, faryodim eshit.— Nodira, «Eshit» radifli g‘azal matlasi

Yetti baytdan iborat bu oshiqona g‘azal ramali musammani mahzuf (yoki maqsur) vaznida bitilgan: foilotun foilotun foilotun foilun (yoki foilon). G‘azalda turkiy so‘z («eshit») radifga olingan. Qofiyadagi so‘zlarning barchasi o‘zbekcha egalik qo‘shimchasi bilan kelgan forscha-tojikcha so‘zlardan tashkil topgan (dodim — faryodim — ozodim — shamshodim — obodim — yodim — parizodim — noshodim).

G‘azalning boshidan oxirigacha biror joyda «yor» so‘zi ishlatilmaydi. Oshiq ma’shuqqa «ey salotin sarvari», «ey sarvi ozodim», «sarvi nozim», «ey parizodim» undalmalari bilan murojaat qiladi. G‘azal zimdan Nodiraning umr yo‘ldoshi — Amir Umarxon (Amiriy)ga bag‘ishlangan, lekin bu ochiq oshkor qilinmagan.

«Oqibat» radifli g‘azal

Vasl uyin obod qildim, buzdi hijron oqibat, / Seli g‘amdin bu imorat bo‘ldi vayron oqibat.— Nodira, «Oqibat» radifli g‘azal matlasi

Bu g‘azal — to‘qqiz baytdan iborat. Vazni — oldingi g‘azaldagi kabi ramali musammani mahzuf (yoki maqsur). G‘azalda «oqibat» so‘zi radifga olingan. G‘azal ishqiy mavzuda bitilgan, unda hijron iztiroblari tasviri asosiy o‘rin tutadi.

«Etib ket» radifli g‘azal

Kel, dahrni imtihon etib ket, / Sayri chamani jahon etib ket.— Nodira, «Etib ket» radifli g‘azal matlasi

Ushbu g‘azal — to‘qqiz baytdan iborat. Vazni — mumtoz she’riyatimizda ko‘proq ruboiy bitiladigan hazaji musaddasi axrabi maqbuzi mahzuf, ya’ni mafulu mafoilun faulun. G‘azalda «etib ket» so‘zlari radifga olingan. Unda umrni mazmunli, samarali o‘tkazish g‘oyasi targ‘ib etiladi.

G‘azal «Kel», — degan undov so‘zi bilan ifodalanadi; maqta boshida ham xuddi shu murojaat qo‘llangan. Maqtaning ikkinchi misrasida shoira taxallus ishlatib: «Ey Nodira», — degan undalma keltiradi. Demak, bu she’r shaklan lirik qahramonning shoiraga murojaati tarzida bitilgan. 4- bayt «Ey ashk», — degan undalma bilan boshlanadi.

Bilimingizni sinang