XotirAI logotipiXotirAI
📖 8-sinf · Adabiyot · 102–106-b.

Nodira g‘azali tahlili; talmeh, irsoli masal, tajnis san’atlari

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Talmeh san’ati

«Talmeh san’ati» deganda badiiy asarda biror voqea-hodisa, tarixiy fakt, adabiy yoxud afsonaviy qahramon nomini tilga olish yoki unga ishora qilib o‘tish tushuniladi.

O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalarida ko‘plab payg‘ambar alayhissalomlar nomlari, ular hayotida kechgan voqea-hodisalar tilga olinadi. Shoirlarimiz ko‘pincha o‘z fikr-mulohaza yoki his-tuyg‘ularini Farhod, Majnun, Vomiq yoki Shirin, Layli, Uzro kabi adabiy qahramonlar nomlari yoki ularning ishqiy sarguzashtlariga bog‘lab ifodalaydi. Bularning hammasi — talmeh.

Yoqub bikin ko‘p yig‘idin qolmadi sensiz / Nuri basarim, xoh inon, xoh inonma— Lutfiyning «Xoh inon, xoh inonma» radifli g‘azalidan

Talmeh: Yoqub va Yusuf

Talmeh san’ati asar ta’sirchanligini oshirishda alohida o‘rin tutadi. Muallif kitobxon tasavvurida avvaldan shakllanib ulgurgan tayyor timsollar orqali o‘z fikr-mulohazasi yoki his-tuyg‘usini ifodalab, kuchli ta’sir o‘tkazadi. Talmeh hozirgi o‘zbek she’riyatida ham ko‘p qo‘llanadi.

Irsoli masal san’ati

Nasriy asardagi jumlada yoki she’rda xalq og‘zaki ijodida mashhur bo‘lib ketgan biror maqol, matal yoxud hikmatli so‘z keltirib, nutq ta’sirchanligini oshirish usuliga «irsoli masal san’ati» deyiladi.

Irsol — «keltirish», masal — «misol», «tamsil», «maqol», «matal» ma’nolarini anglatadi. Eski o‘zbek tilida tamsil, maqol va matallar «masal» yoki «zarbulmasal» deyilgan. Hozirgi tilshunosligimizda maqol, matal va hikmatli so‘zlar «barqaror birikmalar» deb yuritiladi.

Irsoli masalda muallif o‘z fikr-mulohazasini tayyor maqol, matal, hikmatli so‘z orqali quvvatlab oladi, shu tariqa o‘quvchini ishontirishni kuchaytiradi, matnning ifoda ta’sirchanligini oshiradi.

Irsoli masal: Lutfiy va Gulxaniy

Irsoli masal san’ati o‘zbek yozma adabiyotining eng qadimgi namunalarida ham uchraydi. XI asr shoiri Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig», XII asrda yashab, ijod qilgan Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asarlarida bu vositaning yuksak namunalari bor. XVIII asrda yashagan Gulxaniyning «Zarbulmasal» asari esa usluban boshdan oxir irsoli masal san’ati asosida bitilgan.

Mavlono Lutfiy ijodi o‘zi bilan zamondosh shoirlar ichida alohida ajralib turadi, chunki uning she’riyatida irsoli masal juda ko‘p uchraydi. Irsoli masal qo‘llash shoir ijodiyotining yetakchi uslubiy fazilatlaridan biri deyish mumkin.

Tajnis san’ati

Tajnis — badiiy san’atlardan biri. Asli arabchadan olingan bu so‘z lug‘aviy jihatdan «jinsdosh», ya’ni «shakldosh» degan ma’noni anglatadi. Bu nutqda shakli bir xil, ammo ma’nosi har xil so‘zlar yoki so‘zlar turkumini qo‘llash, degani.

Tildagi omonimlar adabiy asarda tajnis hosil qilish uchun eng asosiy vosita hisoblanadi. Biroq tajnisni yuzaga keltirish uchun ba’zan muallif bir necha so‘zlar ishtirokida ohoriy (original, ilgari ishlatilmagan, ya’ni bir martalik) shakldoshliklar yaratishi ham mumkin. Masalan, ul Oy, u loy, uloy (ulay) so‘z birikmalari tilda o‘zaro omonim emas, lekin shoir ularni tajnis sifatida qo‘llaydi.

Turkiy tillar, jumladan, o‘zbek tili tajnis yaratish uchun juda katta imkoniyatlarga ega. Shu qulaylik adabiyotimizda tajnis ishlatish shart qilib qo‘yilgan alohida janr — tuyuqning paydo bo‘lishiga olib kelgan.

Tuyuq va Navoiy tuyug‘i

Tuyuq — shunday janrki, unda qofiyaga olingan so‘z yoki so‘zlar turkumi o‘zaro shakldoshlik paydo qilishi shart.

Yo qoshingdin necha bir o‘q ko‘z tutay, / Otki, o‘rusig‘a oning ko‘z tutay.— Navoiyning tuyug‘idan

Tajnis qofiyaga olinganda unda ishtirok etayotgan so‘zlarning o‘zi qofiya vazifasini o‘taydi: tajnis tarkibidagi so‘zlarning takrorlanishi qofiya o‘rnida qabul qilinadi. Tajnis faqat qofiyada kelishi shart emas va nasriy asarlar uchun ham xos badiiy san’at hisoblanadi.

Bilimingizni sinang

Badiiy asarda biror voqea-hodisa, tarixiy fakt, adabiy yoki afsonaviy qahramon nomini tilga olish yoki unga ishora qilib o‘tish qaysi badiiy san’at deb ataladi?
  1. Husni ta’lil
  2. Irsoli masal
  3. Talmeh
  4. Tajnis

To‘g‘ri javob: Talmeh. Bunday ishora talmeh san’ati deyiladi.

Yusuf payg‘ambar alayhissalomni aka-ukalari nima qilgan?
  1. Dengizga tashlab yuborganlar
  2. Saroyga olib borib, shohga topshirganlar
  3. Tog‘ cho‘qqisiga olib chiqib qoldirganlar
  4. Uzoqlardagi quduqqa tashlab kelganlar

To‘g‘ri javob: Uzoqlardagi quduqqa tashlab kelganlar. Aka-ukalari Yusufni uzoqlardagi quduqqa tashlab kelgan.

Yoqub payg‘ambar alayhissalom eng suyukli o‘g‘li Yusufdan ayrilib, qattiq yig‘lagani sababli nimaga uchragan?
  1. Ovozidan ayrilgan
  2. Ko‘zlari butkul ko‘r bo‘lib qolgan
  3. Xotirasini yo‘qotgan
  4. Yurish qobiliyatini yo‘qotgan

To‘g‘ri javob: Ko‘zlari butkul ko‘r bo‘lib qolgan. Yoqub Yusuf dardida yig‘lab, ko‘zlari butkul ko‘r bo‘lib qolgan.

«Yoqub bikin ko‘p yig‘idin qolmadi sensiz / Nuri basarim, xoh inon, xoh inonma» bayti qaysi shoirning g‘azalidan olingan?
  1. Mavlono Lutfiy
  2. Ahmad Yugnakiy
  3. Yusuf Xos Hojib
  4. Gulxaniy

To‘g‘ri javob: Mavlono Lutfiy. Bayt Lutfiyning «Xoh inon, xoh inonma» radifli g‘azalidan olingan.

Lutfiy g‘azalidagi «Yoqub bikin ko‘p yig‘idin qolmadi sensiz» baytida lirik qahramonning yori ishqida yig‘layverishi kimning holatiga o‘xshatiladi?
  1. Yoqub payg‘ambarning Yusuf dardida ko‘z yoshi to‘kishiga
  2. Vomiqning Uzrodan judo bo‘lgandagi iztirobiga
  3. Farhodning Shirin uchun tog‘ kesishiga
  4. Majnunning Laylidan ayrilgandagi sahrogardonligiga

To‘g‘ri javob: Yoqub payg‘ambarning Yusuf dardida ko‘z yoshi to‘kishiga. Bayt talmeh: Yoqub payg‘ambarning o‘g‘li Yusuf dardida ko‘z yosh to‘kishiga ishora.

Talmeh san’ati asar ta’sirchanligini qanday oshiradi?
  1. Maqol va matallar ketma-ket keltirilib, ular batafsil sharhlanadi
  2. Faqat muallifning o‘zi to‘qigan, kitobxonga notanish timsollar keltiriladi
  3. Kitobxon tasavvurida avvaldan shakllangan tayyor timsollar orqali fikr ifodalanadi
  4. Har bir misrada shakldosh so‘zlar qofiyaga olinib, ohang boyitiladi

To‘g‘ri javob: Kitobxon tasavvurida avvaldan shakllangan tayyor timsollar orqali fikr ifodalanadi. Muallif kitobxon tasavvurida avvaldan shakllangan tayyor timsollar orqali kuchli ta’sir o‘tkazadi.

Nasriy asardagi jumlada yoki she’rda xalq og‘zaki ijodida mashhur maqol, matal yoki hikmatli so‘z keltirib, nutq ta’sirchanligini oshirish usuli qanday ataladi?
  1. Irsoli masal
  2. Talmeh
  3. Tajnis
  4. Husni ta’lil

To‘g‘ri javob: Irsoli masal. Bu usul irsoli masal san’ati deyiladi.

Irsoli masal san’ati namunalari bor asarlar va ularning mualliflarini moslang: 1) «Qutadg‘u bilig»; 2) «Hibat ul-haqoyiq»; 3) «Zarbulmasal»; a) Gulxaniy; b) Yusuf Xos Hojib; c) Ahmad Yugnakiy.
  1. 1-b, 2-c, 3-a
  2. 1-a, 2-b, 3-c
  3. 1-c, 2-a, 3-b
  4. 1-b, 2-a, 3-c

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-c, 3-a. «Qutadg‘u bilig» — Yusuf Xos Hojib, «Hibat ul-haqoyiq» — Ahmad Yugnakiy, «Zarbulmasal» — Gulxaniy.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiNodira hayoti va g‘azallariKeyingi →G‘afur G‘ulom: «Sog‘inish», «Vaqt», «Bilib qo‘y, seni Vatan kutadi»