Oybek: «Na’matak» va «O‘zbekiston» she’rlari

Mavzular

Oybek: hayot va meros

XX asr o‘zbek adabiyotining zabardast vakili Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek (1905 — 1968) badiiy adabiyotning deyarli barcha yo‘nalishlarida birdek samarali ijod qilgan. Uning she’riyat, nasr, badiiy publitsistika, tarjima, adabiyotshunoslik va tanqidchilik sohasida qoldirgan boy adabiy merosi 20 jildli «Mukammal asarlar to‘plami»dan joy olgan.

O‘zbek adabiyoti tarixida hozirga qadar faqat ikki ulug‘ ijodkorninggina shunday to‘plami nashr etilgan: Alisher Navoiy va Oybek.

Oybekning she’riy to‘plamlari

Oybekning ilk she’rlaridan biri «Cholg‘u tovushi» nomi bilan 1922-yilda e’lon qilingan. Shundan buyon shoir yaratgan she’riy asarlar uning «Tuyg‘ular», «Ko‘ngil naylari», «Mash’ala», «Baxtigul va Sog‘indiq», «Quyosh qo‘shig‘i», «She’rlar», «Front bo‘ylab», «Olovli yo‘llar», «Ko‘ngil kuylari» to‘plamlarida jamlangan.

Oybekning shoir sifatida shakllanishida barmoq va erkin vazndagi yangi o‘zbek she’riyati asoschilaridan bo‘lmish Cho‘lponning ta’siri juda kuchli bo‘lgan. Shu sababli, Oybekning lirik qahramoni, birinchi navbatda, o‘z ruhiyati bilan o‘quvchi yodida qoladi.

«Kuz yomg‘iri...» va «Qoraxat»

Oybekning aksariyat she’rlarida asosiy e’tibor voqea yoki narsaga emas, balki ulardan hosil bo‘layotgan tuyg‘uga, kayfiyatga, ko‘ngilga qaratiladi. «Kuz yomg‘iri...» she’rida ezgin holat so‘zlar takrori («quy, quy»), da’vatning ketma-ketligi («chert, kel, chal») va ohorli qofiya evaziga kuchaytiriladi: qofiyaning an’anaviy a-b-a-b yoki a-a-a-b shakli emas, balki a-b-b-a tarzi qo‘llaniladi.

Kuz yomg‘iri, quy, quy, muttasil! / Derazam chert, kel, chal, mungli soz! / Bir yalt etib o‘tdi-ketdi yoz... / Quvonchlarga hayotmish baxil.— Oybek, «Kuz yomg‘iri...» she’ridan

1941-yilda bitilgan «Qoraxat» to‘rtligi Ikkinchi jahon urushi qurbonlari haqida uzluksiz kelayotgan shum xabarlar dahshatini ifoda etgan. She’rda o‘xshatish, istiora («umidning rangli barglari», «quyosh zarlari») va jonlantirish («Yer qochdi») san’atlari qo‘llangan.

«Na’matak» she’ri

Nafis chayqaladi bir tup na’matak / Yuksakda, shamolning belanchagida. / Quyoshga ko‘tarib bir savat oq gul, / Viqor-la o‘shshaygan qoya labida.— Oybek, «Na’matak» she’ri (1936)

«Na’matak» she’ri 1936-yilda yozilgan. Bu sobiq sho‘rolar davlati, jumladan, O‘zbekistonda ham «sotsialistik tuzumga qarshi kuchlar», «xalq dushmanlari»ni fosh qilish harakatlari avjga chiqqan palla edi. Xalq, millat qayg‘usida ijod qilgan jadid ziyolilari — Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat singari erk kuychilarini yoppasiga qoralash oddiy holga aylangan.

1927-yildayoq ustozi Cho‘lpon haqidagi bo‘htonlarga qarshi maqola yozgan, 30-yillar o‘rtalarida esa «Abdulla Qodiriyning ijodiy yo‘li» degan risolasi bilan ulug‘ yozuvchi himoyasiga chiqqan Oybekka nisbatan munosabat nihoyatda salbiy va xavfli edi.

«Na’matak» tahlili

Shoir «viqor-la o‘shshaygan qoya labida», «quyoshga ko‘tarib bir savat oq gul» deya nafis chayqalayotgan na’matakning mag‘rur timsolini chizadi. Uning joyi qorong‘i chakalakzorlarda emas, «yuksakda, shamolning belanchagida». Niyati ham pok, go‘zal va ezgu: «Quyoshga tutadi bir savat oq gul!»

Shoir na’matak ham «vahshiy qoyalarning ajib ijodi» ekaniga urg‘u beradi. Biroq bu go‘zallikni vahshiy qoyalar dunyoga keltirgan emas: o‘shshaygan qoyalar, metin toshlar iskanjasiga mardona qarshilik na’matakning tabiatida, tomirida mujassamdir.

Oybekning «Na’matak» she’ri erksizlik, tutqunlikka bo‘ysunmagan ijodkor ruhning, olamni qutqaruvchi bezavol go‘zallikning so‘nmas timsoli bo‘lib qoldi. Hayotga muhabbat ruhi, doimo yorug‘likka, ezgulikka — quyoshga talpinish she’rning umrboqiyligini ta’minlaydi.

«O‘zbekiston» she’ri (1934)

Bir o‘lkaki, tuprog‘ida oltin gullaydi, / Bir o‘lkaki, qishlarida shivirlar bahor, / Bir o‘lkaki, sal ko‘rmasa, quyosh sog‘inar...— Oybek, «O‘zbekiston» she’ri (1934)

O‘qi va sev! Buning ismi yosh O‘zbekiston.— Oybek, «O‘zbekiston» she’rining oxirgi misrasi

Oybekning «O‘zbekiston» she’ri 1934-yilda yozilgan (juz’iy qisqartirishlar bilan berilgan). Jonajon Vatanimizning alohida mavzu sifatida talqin etilishi XX asr she’riyatida sezilarli kuchaydi. Bu borada tashabbus ko‘rsatgan ijodkorlardan biri shoir Oybekdir.

«O‘zbekiston» tahlili

Oybekning «O‘zbekiston» she’riga nazar tashlasak, shoir go‘yo dunyo ahli qarshisida turib, o‘z yurtini yonib va jo‘shib taqdimot qilayotgandek taassurot tug‘iladi. Bu taqdimotda o‘lkaning kechagi va bugungi kuni, tabiati, xalqi, shu xalq qilayotgan tinimsiz mehnat va uning natijalari bor rang-barangligida ko‘z oldimizda gavdalantiriladi.

«Derdilarki: «uning ruhi injiq va xasta», / Biroq, tomchi qoni uning bir kulcha oltin!..» misralarida O‘zbekistonni «ruhi injiq va xasta» deguvchilar hamma zamonlarda topilgani, ammo Spitamen, Jaloliddin Manguberdi, Dukchi eshonlarning mardona ruhi nimalarga qodir ekanini his qilishgani aytiladi. «Tomchi qoni uning bir kulcha oltin» — xalq qudratining ta’rifi.

Bilimingizni sinang