XotirAI logotipiXotirAI
📖 8-sinf · Adabiyot · 131–153-b.

Maqsud Shayxzoda: «Jaloliddin Manguberdi» dramasi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Shayxzoda: tug‘ilishi va yoshligi

Maqsud Ma’sum o‘g‘li Shayxzoda (1908 — 1967) Ozarboyjon diyorida tug‘ilib, ijodkor sifatida O‘zbekistonda, o‘zbeklar bag‘rida ulg‘aydi, o‘zbek adabiyotining XX asrdagi ulkan namoyandasiga aylandi. U 1908-yilda Ozarboyjonning Agdash (Oqtosh) shahrida shifokor oilasida tug‘ildi. Boshlang‘ich va o‘rta ma’lumotni o‘zi tug‘ilgan shahrida olgach, Boku Oliy pedagogika institutiga sirtdan o‘qishga kiradi.

1927-yilda aksilinqilobiy tashkilot a’zosi sifatida qamoqqa olinib, 1928-yilning fevralida Toshkentga surgun qilinadi. Shayxzoda dastlabki ijod namunalarini 1929-yildan boshlab e’lon qila boshladi.

Toshkentdagi xizmati va to‘plamlari

Maqsud Shayxzoda Toshkentga kelgach, turli gazeta-jurnallarda adabiy xodim, 1935—1938-yillarda O‘zbekiston Fanlar komiteti qoshidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim, 1938-yildan vafotiga qadar Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutining o‘zbek mumtoz adabiyoti kafedrasida dotsent vazifasida xizmat qildi.

O‘ttizinchi yillarda shoirning «Loyiq soqchi», «O‘n she’r», «Undoshlarim», «Uchinchi kitob», «Jumhuriyat», «O‘n ikki», «Yangi devon», «Saylov qo‘shiqlari» nomli she’riy to‘plamlari nashr etiladi. Bu to‘plamlar Shayxzodani o‘z ovoziga ega bo‘lgan katta iste’dod sifatida elga tanitdi.

Urush yillari va drama

Ikkinchi jahon urushi yillarida Shayxzoda bor ijodiy salohiyatini fashizm ustidan g‘alaba qozonishga qaratdi. Shoirning o‘sha yillari chop etilgan «Kurash nechun», «Jang va qo‘shiq», «Kapitan Gastello», «Ko‘ngil deydiki» kabi to‘plamlarining bosh mavzusi fashizmni yo‘q qilish, xalqni ruhan yengilmaslikka, matonatga undash bo‘ldi.

Maqsud Shayxzoda «Jaloliddin Manguberdi» dramasini yozdi. Unda o‘z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo‘g‘ul bosqinchilariga qarshi kurashgan Xorazm shohining jangovar jasorati tarixan aniq tasvirlangan. Jaloliddin Manguberdi siymosini sahnada buyuk aktyorimiz Shukur Burhonov gavdalantirgan.

Keyingi asarlari va ilmiy ishi

Shayxzoda urushdan keyin «O‘n besh yilning daftari», «Olqishlarim», «Zamon torlari», «Shu’la», «Chorak asr devoni» kabi to‘plamlarini nashr ettiradi. 1958-yilda shoir Toshkent haqida «Toshkentnoma» dostonini yozadi.

Drama qahramonlari

«Jaloliddin Manguberdi» (tarixiy fojiadan lavhalar). Voqea XIII asrning birinchi choragida bo‘lib o‘tadi.

Uchinchi parda: Chol va Qodog‘on

Qisqacha: Xarob manzarada devona chol g‘amgin ashula aytadi. Safar kiyimida kelgan Sultonbegim undan yurt haqida so‘raydi; chol Chingizxon avlodlarini, xotinini va bolalarini o‘ldirganini aytib, yagona ma’nosi intiqom ekanini bildiradi. Sultonbegim Jaloliddin qayerdaligini so‘raganda, chol uni soyning chap yonidagi tepa orqasiga yo‘llaydi. Keyin Qodog‘on no‘yon Yaroqbekka tuhfa deb bo‘g‘cha, xoqonning jazosi deb xanjar beradi va Jaloliddinga zarba berishni buyuradi.

Jaloliddin qarorgohi

O‘qigin yozganingni, do‘stim Nasaviy, / Sherikdur qilich birla qalam ikkovi.— Jaloliddin (Shayxzoda, «Jaloliddin Manguberdi»)
Tarixni siz yasaysiz, bizlar yozamiz, / Ishingizga yarasha bor andozamiz.— Nasaviy (Shayxzoda, «Jaloliddin Manguberdi»)

Suiqasd va chol qutqarishi

Qisqacha: Yaroqbek Jaloliddinga Sultonbegimdan sovg‘a va sipohiy to‘n olib keladi. Jaloliddin orqasini o‘girganda Yaroqbek xanjarni o‘qtaladi, ammo devona chol uni orqasidan pichoq sanchib o‘ldiradi. Chol ko‘r no‘yon Temur Malikdan ozurda ekanini, Jaloliddinga qasd qilishganini aytadi. Jaloliddin cholga in’om bermoqchi bo‘ladi, chol esa hech narsa istamay qochib ketadi.

Sultonbegim va uzuk muhri

Qisqacha: Sultonbegim Jaloliddinga sovg‘a sifatida uzuk keltiradi: Samarqandda alloma uni Badriddinga in’om qilgan. Nasaviy uzuk muhrini ipak qog‘ozga bosib o‘qiydi: «Podsho Badriddin shohi barru bahr, Sultoni Samarqand, Movarounnahr». Jaloliddin Badriddin Chingiz bilan til biriktirgan sotqin ekanini tushunadi. Sultonbegim alam ichida uzukni barmog‘idan chiqarib tashlaydi.

Temur Malik asir, jang va Nasaviy

Qisqacha: Elbors pahlavon Temur Malik Banokent qal’asini olganini xabar qiladi. Jaloliddin Badriddinning hiylasini sezib, mulozimlarni jo‘natadi va xoinni tutishni buyuradi. Chopar Temur Malik asir tushganini, Badriddin darvozani ochib qochganini aytadi. Jaloliddin lashkarni hujumga shaylaydi, Sultonbegim ham jangga ixtiyor bildiradi. Mo‘g‘ullar dashtga qochgach, Nasaviy «Shu yo‘sin tug‘ilar tarix» deydi.

Bilimingizni sinang

Maqsud Shayxzoda qaysi yillarda hayot kechirgan?
  1. 1908 — 1967
  2. 1905 — 1968
  3. 1903 — 1966
  4. 1910 — 1971

To‘g‘ri javob: 1908 — 1967. Shayxzoda 1908-yilda tug‘ilib, 1967-yilda vafot etgan.

Maqsud Shayxzoda 1908-yilda qaysi shaharda, qanday oilada tug‘ilgan?
  1. Xorazmda, dehqon oilasida
  2. Bokuda, savdogar oilasida
  3. Ozarboyjonning Agdash (Oqtosh) shahrida, shifokor oilasida
  4. Toshkentda, ziyoli o‘qituvchi oilasida

To‘g‘ri javob: Ozarboyjonning Agdash (Oqtosh) shahrida, shifokor oilasida. U Ozarboyjonning Agdash (Oqtosh) shahrida shifokor oilasida tug‘ilgan.

Maqsud Shayxzoda 1927-yilda qanday ayb bilan qamoqqa olingan?
  1. Surgundagi do‘stini yashirgani uchun
  2. Aksilinqilobiy tashkilot a’zosi sifatida
  3. Gazetada tanqidiy maqola e’lon qilgani uchun
  4. Boku institutidan voz kechgani uchun

To‘g‘ri javob: Aksilinqilobiy tashkilot a’zosi sifatida. 1927-yilda aksilinqilobiy tashkilot a’zosi sifatida qamalgan.

Shayxzoda 1928-yilning fevralida qaysi shaharga surgun qilingan?
  1. Samarqandga
  2. Buxoroga
  3. Xorazmga
  4. Toshkentga

To‘g‘ri javob: Toshkentga. 1928-yil fevralida Toshkentga surgun qilingan.

Shayxzoda 1938-yildan vafotiga qadar qayerda dotsent bo‘lib xizmat qilgan?
  1. Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutining o‘zbek mumtoz adabiyoti kafedrasida
  2. Til va adabiyot institutida
  3. O‘zbekiston Fanlar komiteti qoshidagi ilmiy kengashda
  4. Boku Oliy pedagogika institutining sirtqi bo‘limida

To‘g‘ri javob: Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutining o‘zbek mumtoz adabiyoti kafedrasida. U Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutida dotsent bo‘lgan.

Quyidagi to‘plamlardan qaysi biri Shayxzodaning o‘ttizinchi yillarda nashr etilgan to‘plami?
  1. «Chorak asr devoni»
  2. «Zamon torlari»
  3. «Kurash nechun»
  4. «Loyiq soqchi»

To‘g‘ri javob: «Loyiq soqchi». «Loyiq soqchi» 30-yillar to‘plamlaridan.

Quyidagilardan qaysi biri Shayxzodaning urush yillarida chop etilgan to‘plami?
  1. «O‘n ikki»
  2. «Shu’la»
  3. «Yangi devon»
  4. «Jang va qo‘shiq»

To‘g‘ri javob: «Jang va qo‘shiq». «Jang va qo‘shiq» urush yillaridagi to‘plam.

To‘plamlarni chop etilgan davri bilan moslang: 1) «Undoshlarim»; 2) «Jang va qo‘shiq»; 3) «Zamon torlari». a) urush yillari; b) urushdan keyin; c) o‘ttizinchi yillar.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-b, 2-c, 3-a
  3. 1-c, 2-a, 3-b
  4. 1-c, 2-b, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. «Undoshlarim» — 30-yillar, «Jang va qo‘shiq» — urush, «Zamon torlari» — urushdan keyin.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiOybek: «Na’matak» va «O‘zbekiston» she’rlariKeyingi →Maqsud Shayxzoda «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasi