XotirAI logotipiXotirAI
📖 8-sinf · Adabiyot · 154–170-b.

Maqsud Shayxzoda «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Nasaviy daftari va amirlar nizosi

Qisqacha: Tong yorisha boshlaganda tarixchi Nasaviy Jaloliddinning oldiga kiradi. Jaloliddin yozganing kimlarga yetar, deb so‘raydi; Nasaviy yulduzlar o‘chsa-da, daftar o‘chmasligini, avlodlar o‘qishini aytadi. Jaloliddin bugungi jangni yettinchi jang deb yozishni buyuradi. G‘urlar, Balxiy qo‘shini va qipchoq amiri Sayfiddin Ag‘roq lashkari o‘lja tufayli nizolashib ketgan; Jaloliddin urug‘lar nizosini zafar marrasidagi qazo deydi.
Ko‘p yulduzlar o‘chadi, o‘chmas bu daftar!.. / O‘qir aziz avlodlar yuz-yuz yillarda!— Nasaviy, «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasidan

Ona va Sultonbegim jang paytida

Qisqacha: Mulozim mo‘g‘ullar tog‘ yo‘lidan kelayotganini xabar qiladi. Jaloliddin Elborsga dovonni egallashni buyuradi, o‘zi sarlashkar bo‘ladi. Singlisi Sultonbegim bilan onasi keladi; Jaloliddin onasidan fotiha so‘rab, jangga ketadi. Sultonbegim va ona tepalikdan jangni kuzatadi: ona ko‘zi yaxshi ko‘rmasa ham dili ko‘rishini aytadi. Ona o‘zini ikki lochin — qiz va o‘g‘il — ikkovi sardor yetkazgan deb ataydi.
Ko‘zim yaxshi ko‘rmaydi, dilim ko‘radi!— Ona, «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasidan

Onaning daryoga o‘zini tashlashi

Qisqacha: Ona Sultonbegimga ma’jun solingan shisha berib, uni og‘asiga berishni, och qolsa ichishini aytadi. Dushman ko‘p, musulmonlar oz. Ona dushmanga oqsoch bo‘lishdan ko‘ra baliqlarga yem bo‘lishni afzal ko‘rib, o‘zini suvga tashlaydi. Jaloliddin qaytib kelib, onasini topolmaydi va qayg‘uradi. Daryoni onaning tobuti, ko‘piklarni kafan, butun Vatanni uning qabri deb biladi.

Nasaviyning o‘limi va Elbors

Qisqacha: Yarador Nasaviy daftarni olib kelib, qon bilan yozishga urinadi va yettinchi urush haqida so‘raydi. Jaloliddin hali yettinchi urush bitmaganini aytadi. Nasaviy o‘ladi, daftar qo‘lidan tushadi, Jaloliddin uni oladi. Qon-qora bosgan Elbors pahlavon jangda o‘lmoqchi bo‘ladi, ammo Jaloliddin uni yashashga undaydi va ular xayrlashadi.

Sultonbegimning kokili va oxirgi so‘zlar

Qisqacha: Mulozim qayiqlar yo‘qligini, ayillar uzilganini, daryo toshqinligini aytadi. Sultonbegim xanjar bilan o‘z kokillarini kesib, ayil uchun arqon qiladi. Jaloliddin singlisini bahodir deb maqtaydi. Mahram otlar tayyorligini aytadi, Elborsning nayi eshitiladi, Jaloliddin va Sultonbegim jarga tushib ketadi. Parda tushadi.
Mangulikdan joy olgan — yashar abadiy, / Men-ku, Manguberdiman, olam biladi.— Jaloliddin, «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasidan
Ulug‘vor niyatlarga kor qilmas ajal, / Kim yurtdan yovni quvsa — mendurman o‘shal.— Jaloliddin, «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasidan

Jaloliddin Manguberdi tarixi

Jaloliddin Manguberdining to‘liq ismi Jaloliddin ibn Alovuddin Muhammad bo‘lib, Xorazmshohlarning so‘nggi hukmdori hisoblanadi. Jaloliddin otasining harbiy yurishlarida qatnashadi. Mo‘g‘ul istilochilarining haybatidan cho‘chigan otasi Muhammadshoh dushmanga qarshi kurashish o‘rniga, mamlakat xalqi hayotini saqlab qolish bahonasida Samarqandni tashlab orqaga chekinadi. Kaspiy dengizi bo‘yidagi Obeskun shahriga yo‘l oladi, u yerdan panoh topadi.

Buyuk tarixchi Shahobiddin Muhammad al-Nasaviyning «Tarixi Jaloliya», Mirxondning «Ravzat us-safo» asarlarida Jaloliddin Manguberdi hayoti va faoliyati mufassal yozilgan. Xorazmda Jaloliddin Manguberdiga haykal o‘rnatildi. 2000-yilda oliy darajadagi harbiy mukofot «Jaloliddin Manguberdi» ordeni ta’sis etildi.

Asarning yaratilishi va sahnalashtirilishi

Maqsud Shayxzoda «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasini 1944-yilda, ikkinchi jahon urushining qizg‘in bir davrida yaratdi. Ushbu tragediya 1945-yilning yanvarida Hamza nomidagi O‘zbek davlat akademik drama teatrida sahnalashtirildi. Asar she’riy shaklda yozilgan.

Ko‘pdan buyon uzun umrli, badiiy salmoqdor sahna asarlarini orzu qilar edik. «Jaloliddin» bu orzumizga javob berishga qodir.— Oybek va G‘afur G‘ulom

Tragediyadagi obrazlar

Jaloliddin Manguberdi qiyofasi ko‘proq boshqa obrazlar orqali ochilgan. Zolim Chingizxon, o‘z yurtiga xiyonatkor Shoh Muhammad, olchoq amir Badriddin bilan muloqotda u mard, yurtiga vafodor, bosqinchi va xiyonatkor kishilarga nafrati haddan ziyoda inson sifatida namoyon bo‘ladi. Temur Malik, Muhammad Nasaviy, Elbors cho‘ponlar bilan so‘zlashlarida u xalqparvar yurt rahbari, volidasi va singlisi Sultonbegim bilan muloqotida mehribon farzand. Uning qiyofasini haykaltarosh I.Jabborov va rassom T.Quryozov ham tiklagan.

Tragediya janri nazariyasi

Tragediya adabiyotning dramatik tur janrlaridan biri bo‘lib, uning lug‘aviy ma’nosi yunoncha tragos — echki; tragediya — «echki qo‘shig‘i» ma’nosini anglatadi. Qadim yunonlarda hosil xudosi Dionis sharafiga xalq bayramlari o‘tkazilgan, qiziqchilar echki terilarini yopinib tomosha ko‘rsatgan; bunday qiziqchilarni tragoslar deyishgan.

Tragediya qahramonlar o‘rtasidagi kuchli ziddiyatlar asosiga quriladi, qahramonlar taqdiri fojia bilan yakun topadi. U ichki kolliziya (qarama-qarshilik, to‘qnashuv) kuchliligi bilan farqlanadi.

Tragediya jahon va o‘zbek adabiyotida

Asar buyuk sarkarda o‘limi bilan tugasa-da, undagi optimistik ruh kishiga dalda beradi. Yevropada tragediya sohasida ingliz yozuvchisi V. Shekspir, nemis dramaturglari Gyote, Shiller, rus shoiri A.S. Pushkin kabilar qalam tebratdilar. O‘zbek adabiyotida Mahmudxo‘ja Behbudiyning «Padarkush» (1911), Abdurauf Fitratning «Abulfayzxon» (1926), Maqsud Shayxzodaning «Jaloliddin Manguberdi» (1944), «Mirzo Ulug‘bek» (1961) asarlari tragediyaning go‘zal namunalaridir.

Bilimingizni sinang

Maqsud Shayxzoda «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasini ikkinchi jahon urushining qizg‘in davrida qaysi yilda yaratgan?
  1. 1945-yilda
  2. 1944-yilda
  3. 1941-yilda
  4. 1961-yilda

To‘g‘ri javob: 1944-yilda. Tragediya 1944-yilda yaratilgan, 1945-yilda sahnalashtirilgan.

«Jaloliddin Manguberdi» tragediyasi qaysi yilning qaysi oyida sahnalashtirilgan?
  1. 1945-yilning yanvarida
  2. 1944-yilning dekabrida
  3. 1945-yilning mayida
  4. 1946-yilning yanvarida

To‘g‘ri javob: 1945-yilning yanvarida. Tragediya 1945-yil yanvarida Hamza nomidagi teatrda sahnalashtirilgan.

Shayxzodaning «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasi 1945-yilda qaysi teatrda sahnalashtirilgan?
  1. Navoiy nomidagi davlat akademik opera va balet teatrida
  2. Hamza nomidagi O‘zbek davlat akademik drama teatrida
  3. Muqimiy nomidagi o‘zbek musiqali teatrida
  4. Maksim Gorkiy nomidagi rus drama teatrida

To‘g‘ri javob: Hamza nomidagi O‘zbek davlat akademik drama teatrida. Sahna ishi Hamza nomidagi O‘zbek davlat akademik drama teatrida amalga oshgan.

Quyidagi so‘zlar kimlarga tegishli: «Ko‘pdan buyon uzun umrli, badiiy salmoqdor sahna asarlarini orzu qilar edik. «Jaloliddin» bu orzumizga javob berishga qodir.»?
  1. Shahobiddin Nasaviy va Mirxond
  2. Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitrat
  3. Maqsud Shayxzoda va I.Jabborov
  4. Oybek va G‘afur G‘ulom

To‘g‘ri javob: Oybek va G‘afur G‘ulom. Bu e’tirof Oybek va G‘afur G‘ulomning tragediyaga bergan bahosidir.

Mo‘g‘ullar haybatidan cho‘chib Samarqandni tashlab chekingan Muhammadshoh Kaspiy dengizi bo‘yidagi qaysi shaharda panoh topgan?
  1. G‘azna
  2. Obeskun
  3. Buxoro
  4. Urganch

To‘g‘ri javob: Obeskun. Muhammadshoh Samarqanddan chekinib, Obeskunda panoh topdi.

Jaloliddin Manguberdi hayoti va faoliyati mufassal yozilgan «Tarixi Jaloliya» asarini kim yozgan?
  1. Shahobiddin Muhammad al-Nasaviy
  2. Maqsud Shayxzoda
  3. Mirxond
  4. Abdurauf Fitrat

To‘g‘ri javob: Shahobiddin Muhammad al-Nasaviy. «Tarixi Jaloliya» muallifi Shahobiddin Muhammad al-Nasaviydir.

Mirxond Jaloliddin Manguberdi hayoti va faoliyatini mufassal yoritgan qaysi asarni yozgan?
  1. «Padarkush»
  2. «Ravzat us-safo»
  3. «Abulfayzxon»
  4. «Tarixi Jaloliya»

To‘g‘ri javob: «Ravzat us-safo». Mirxond «Ravzat us-safo» asarida Jaloliddinni yoritgan.

Oliy darajadagi harbiy mukofot — «Jaloliddin Manguberdi» ordeni qaysi yilda ta’sis etilgan?
  1. 2000-yilda
  2. 1991-yilda
  3. 1945-yilda
  4. 1944-yilda

To‘g‘ri javob: 2000-yilda. Orden 2000-yilda ta’sis etilgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiMaqsud Shayxzoda: «Jaloliddin Manguberdi» dramasiKeyingi →Usmon Nosir hayoti, ijodi va «Yurak» she’ri