Usmon Nosir: «Nil va Rim», «Yana she’rimga»

Mavzular

«Nil va Rim» — yaratilishi va mavzusi

Avvalgi sinflarda «Jahon tarixi» darslaridan quldorlik davriga oid voqealarni o‘rgangan edingiz. Hozirgi Italiya davlatining poytaxti Rim shahrida bo‘lgan ulkan imperiya jahonning ko‘plab mamlakatlarini bosib olib, ularning xalqini qul qilgan edi. Misrda bo‘lsa, fir’avnlar o‘zlarini yerdagi Xudo hisoblab, o‘z xalqi va atrofdagi xalqlarga uy hayvonlaridek munosabatda bo‘lishni odat qilgandilar.

Tarix hikoyalarini qalbdan his qilib o‘qigan va o‘z zamonasida ham qullikning, inson xo‘rligining turli ko‘rinishlarini kuzatayotgan 23 yoshli shoir tasavvurida goh qullar ko‘zyoshidan to‘lgan Nil, goh «o‘yindan o‘lim kutgan jinni teatr» — Rim gavdalanaveradi.

I–II qism: Nil va fir’avn

Misr bo‘ylab Nil oqadur — «qullar to‘kkan qon!»— Usmon Nosir, «Nil va Rim», II qism

Fir’avn — qadimgi Misr davlatini boshqargan hukmdor. Ro, Azirisa, Tifon — qadimgi misrliklar tushunchasidagi xudolar nomi.

III–IV qism: ehromlar va Rim

Minis, Ramzes, Kleopatra — quldorlik davri Misr hukmdorlari. Homer — qadimgi yunon shoiri, ko‘zi tug‘ma ojiz bo‘lgan. Sezar — Rim imperiyasini boshqargan hukmdor. Ochun — dunyo, olam.

V–VI qism: gladiator va Spartak

Mana menman, u isyonning o‘lmas avlodi, / Mana menman, u qullarning hech so‘nmas yodi.— Usmon Nosir, «Nil va Rim», VI qism

Spartak — Rim quldorlik tuzumiga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olonning rahbari, o‘zi ham qul bo‘lgan. Aflotun (Platon) — qadimgi yunon faylasufi.

Quyosh o‘xshatishi va tahlil

Asarning II qismidagi tasvirlarga e’tibor beraylik. Uning birinchi misrasida «Sariq qumlar orasidan qon rangli quyosh — ko‘tarilar», deyiladi. Boshqa bir misrada esa «Botayotgan quyosh kabi rangida qon yo‘q», — degan o‘xshatish ishlatiladi.

Agar tabiatga razm solsak, quyosh ko‘tarilayotganda anchagina rangsiz, botayotganida esa qip-qizil rangga bo‘yaladi. Shoir o‘zi la’natlayotgan davrda hayot, tiriklik mantig‘i, insoniy turmush tarzining oyog‘i osmondan keltirilganini mana shu «teskari» o‘xshatishlar orqali ham ifodalaydi.

Fir’avnlarning qabri bo‘lmish Misr ehromlari, ulkan tosh haykallari «na odamdan, na zamondan qo‘rqadi». Holbuki, shoir nazarida, bularning bari «G‘azabini yutib o‘lgan qullar dasti»dir.

Cho‘lpon ustozlik va «Mana menman»

Usmon Nosirning sevimli ustozi, safdoshi Cho‘lpon insonga murojaat etib: «Bo‘yin egma, kishan kiyma, ki, sen ham hur tug‘ulg‘onsen!» — degan edi. Tabiatan erk farzandi bo‘lgan shoir uchun o‘zidan minglab yillar ilgari o‘tgan insonlar qismati ham begona emas. U erksizlikning har bir qurbonini o‘z tug‘ishganiday ko‘radi, zolimlardan ularning xunini so‘raydi.

Asarda naqarotdek ikki bor qaytarilgan, «Mana menman, u isyonning o‘lmas avlodi...» — deya boshlanuvchi fidoyi hayqiriq, go‘yo Usmon Nosirning o‘zini kutayotgan og‘ir erksizlik, surgun zulmatlariga oldindan ko‘tarilgan isyondek yangraydi!

«Yana she’rimga» she’ri

Geyne bilan o‘rtoq tutindim, / Lermontovdan ko‘mak o‘tindim.— Usmon Nosir, «Yana she’rimga», 1935

Saharda qon tupursam, mayli. / Men – Majnunman, she’rim, sen — Layli!— Usmon Nosir, «Yana she’rimga», 1935

Usmon Nosir singari chin ijodkorlar uchun she’r yozish, san’at yaratish birovga aql o‘rgatish ham, tirikchilik o‘tkazish vositasi ham emas. Baliq uchun suv, qush uchun osmon qanchalar zarur va tabiiy bo‘lsa, shoir uchun she’r bitish — ko‘nglini ochish shunchalar zarur ruhiy ehtiyojdir.

Usmon Nosir bolalik va o‘smirlikning og‘ir yillari o‘sha paytda ko‘p tarqalgan sil kasaliga mubtalo bo‘lgandi.

«Yana she’rimga» tahlili

Shoir she’rga nisbatan hatto «hayot shaxsisan» degan ta’rifni beradi. Bu degani: she’r nafaqat o‘zining nafis go‘zalligi, balki o‘tkir fikrlari, ulug‘ g‘oyalari, omma ong-u shuuriga o‘tkazadigan kuchli ta’siri bilan ham tirik, yashovchandir.

Shoir she’rga nisbatan «dardimsan» ham deydi. Bu so‘z ijod mas’uliyatini chuqur his qilgan shoirning asarlari taqdiridan kuyinishini ham anglatadi.

Usmon Nosirning shoir bo‘lib shakllanishiga ustozi Cho‘lpondan tashqari rus va G‘arb adabiyotining ilg‘or namoyandalarining asarlari ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Bu she’rida ulardan faqat ikki nafari — Geyne va Lermontov tilga olinadi. Layli va Majnun ikki vujuddagi bir ruh, bir olamdir.

Bilimingizni sinang