Said Ahmad «Ufq» romani haqida; roman shakllari

Mavzular

«Ufq» romani va uning davri

Ushbu romanda xalqimiz hayotining kichik, biroq mazmun-mohiyati jihatdan juda dolzarb davri aks ettirilgan. Chunki xalqimiz urush arafasidagi, Ikkinchi jahon urushi va undan keyingi yillarda mislsiz fidoyilik, qahramonliklar ko‘rsatdi.

Uzunligi 270 km bo‘lgan Katta Farg‘ona kanalining qo‘l kuchi bilan 45 kunda qazib bitkazilishi misli ko‘rilmagan jasorat edi. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, kanal qazishda 160 ming kishi qatnashgan, kanal trassasida 17,8 million metr kub tuproq chiqarilgan, shundan faqatgina 1,7 million metr kub tuproq mexanizmlar yordamida qazilgan.

Roman-trilogiya «Ufq»

Said Ahmad fidoyi insonlar hayotini, kechinmalarini qalamga olgan, ular haqida bir emas uchta jozibali, lirik bo‘yoqlarga boy, hayajonli kitob bitgan. Ularni jamlab, «Ufq» deb nomlagan. Roman uch katta davrni o‘z ichiga olgani uchun uni roman-trilogiya deb ataymiz.

«Qochoq» deb shartli nomlangan parcha romanning «Hijron kunlarida» deb ataluvchi ikkinchi kitobidan olingan.

«Qochoq» parchasi mazmuni

Asarda Tursunboy qilmishi qoralanadi. Avvalo, ota-onadan ham ayb o‘tgan: ular yolg‘iz o‘g‘illarini erka, tantiq qilib o‘stirganlar. Biroq bu ayblovlar zamirida urushni qoralash yotibdi. Barcha baxtsizliklarning sababi — ana shu urush.

Qahramonlar va Abdulla Qahhor bahosi

Yozuvchi «Ufq» romanida xalqimizning urush ortidagi mehnati, mashaqqatli hayotini Ikromjon, Jannat xola, To‘lanboy, Nizomjon, Asrora, Dildor, Zebi, A’zamjon kabi qator qahramonlar taqdiri orqali yorqin tasvirlaydi.

Ustoz adib Abdulla Qahhor yozuvchining ushbu asardagi mahoratini baholab, kitobdagi har bir jonning qayg‘usi, quvonchi, muhabbati, g‘azabi, og‘zidan chiqadigan har bir so‘zi rost, deydi.

... odamga quvvat beradigan umid, uning boshini «toshdan» qiladigan ishonch barq urib turgan haqiqiy hayot manzarasidir— «Ufq» romani haqida (Abdulla Qahhor bahosi)

Roman janri va shakllari

Roman (frans. roman) — nasriy asar janri. Roman — inson hayotini jamiyat bilan bog‘lab, keng tasvirlovchi yirik epik janr hisoblanadi. U boshqa nasriy janrlar — qissa, hikoyalardan o‘zida ko‘plab personajlarning taqdirini aks ettirishi, katta miqyosdagi voqea-hodisalarni tasvirlashi bilan farq qiladi.

• Tarixiy roman — A. Qodiriy, «O‘tkan kunlar»; O.Yoqubov, «Ulug‘bek xazinasi».
• Harbiy roman — Oybek, «Quyosh qoraymas»; Shuhrat, «Shinelli yillar».
• Zamonaviy roman — P.Qodirov, «Olmos kamar»; O.Yoqubov, «Diyonat».
• Ijtimoiy-falsafiy roman — A.Muxtor, «Davr mening taqdirimda».

Dilogiya va trilogiya

Romanning voqealar ko‘lami uning necha kitobdan iborat bo‘lishini belgilaydi. Roman o‘zining hajmi va shakliga ko‘ra dilogiya, trilogiya, tetralogiya, romanlar turkumi ko‘rinishlarida bo‘lishi mumkin.

Ikki kitobdan iborat ikki mustaqil roman — roman-dilogiya deb ataladi. Masalan, P. Qodirovning «Yulduzli tunlar», «Avlodlar dovoni», H.G‘ulomning «Mash’al», M.Ismoiliyning «Farg‘ona tong otguncha», X.To‘xtaboyevning «Sariq devni minib», «Sariq devning o‘limi» romanlari o‘zbek adabiyotida yaratilgan roman-dilogiyalarning namunalaridir.

Trilogiya — uch kitobdan iborat roman bo‘lib, ijtimoiy hayotning katta bir davrini o‘z ichiga oladi. Masalan, Said Ahmadning «Ufq» trilogiyasi uch kitobdan iborat romandir.

Tetralogiya, turkum, epopeya

Roman-tetralogiyalar to‘rt kitobdan iborat roman shakli bo‘lib, jahon romanchilik tajribasida uchraydi. (Masalan, rus adibi V.Katayevning «Qora dengiz to‘lqinlari» tetralogiyasi.)

To‘rtdan ortiq kitobdan iborat roman shakllarini romanlar turkumi deb atash rasm bo‘lgan. Fransuz adiblari Romen Rollanning o‘n jildlik «Jan Kristof», Roje Marten dyu Garning sakkiz jildlik «Tibo oilasi» romanlarini misol qilib keltirish mumkin.

Epopeyada asarning necha kitobdan iborat bo‘lishi emas, balki qanchalik ko‘p va katta voqea-hodisalarning qamrab olinishi muhim. Masalan, buyuk fransuz adibi Balzakning «Insoniyat komediyasi», S.Ayniyning «Qullar» kabi roman-epopeyalari shular jumlasidandir.

Bilimingizni sinang