Muhammad Yusuf: hayoti va she’rlari tahlili

Mavzular

Muhammad Yusuf tug‘ilishi va o‘qishi

Muhammad Yusuf (1954—2001) O‘zbekiston xalq shoiri, xalqimizning bulbulzabon farzandi edi.

U 1954-yil 26-aprelda Andijon viloyatining Marhamat (1898-yilda mashhur Dukchi eshon qo‘zg‘oloni bo‘lib o‘tgan Mingtepa) tumanidagi Qovunchi qishlog‘ida oddiy zahmatkash odamlar oilasida tug‘ildi.

O‘rta maktab ta’limini olgach, Toshkentdagi Rus tili va adabiyoti institutiga o‘qishga kirdi va uni 1978-yilda bitirdi. Uning dastlabki she’rlaridan namunalar 1976-yilda «O‘zbekiston madaniyati» haftaligi sahifalarida chop etilgan.

She’riyat davrasida va lavozimi

Bu paytlar o‘zbek she’riyatida Shavkat Rahmon, Usmon Azim, Xurshid Davron singari ko‘plab iste’dodlar o‘rtasida ijodiy musobaqa avjga chiqqan edi. Bu ishning uddasidan chiqa olgan, adabiy jamoatchilik nazarini o‘z tomoniga qarata olgan shoirlardan biri Muhammad Yusuf bo‘ldi.

Biz olib borgaymiz tuproq isini, / Gulday dimog‘iga tutamiz, qizim, / Biz hali hammadan o‘tamiz, qizim!..— Muhammad Yusuf, «Madina» she’ridan

Muhammad Yusuf 1997-yildan e’tiboran O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisining o‘rinbosari etib tayinlandi.

To‘plamlari, dostonlari, unvoni

Birinchi she’riy to‘plami nisbatan kech — 1985-yildagina e’lon qilindi. Shundan keyin «Bulbulga bir gapim bor», «Iltijo», «Uyqudagi qiz», «Halima enam allalari», «Ishq kemasi», «Ko‘nglimda bir yor», «Bevafo ko‘p ekan», «Yolg‘onchi yor», «Erka kiyik», «Osmonimga olib ketaman» singari o‘nlab she’riy majmualari o‘quvchi qo‘liga yetib bordi. U «Osmonning oxiri», «Qora quyosh» singari dostonlar yaratdi.

Istiqlol yillarida erishgan yuksak ijodiy yutuqlari uchun Muhammad Yusufga 1998-yilda «O‘zbekiston xalq shoiri» unvoni berildi. Shoirning «Vatanim», «Xalq bo‘lib, elim», «Dunyo», «Inshoolloh», «O‘zbekmomo», «Iqror», «Tilak» singari o‘nlab she’rlari yurtni qanday kuylamog‘i lozimligini isbotlagan.

Vafoti

Muhammad Yusuf ijodi keyingi davr o‘zbek qo‘shiqchiligi rivojida muhim o‘rin tutadi. Afsuski, uning umri qisqa bo‘ldi. U 2001-yilning 31-iyulida Qoraqalpog‘istonning Ellikqal’a tumaniga qilingan ijodiy safar chog‘ida yurak xurujidan vafot etdi.

«Vatanim» she’ri

Men dunyoni nima qildim, / O‘zing yorug‘ jahonim. / O‘zim xoqon, / O‘zim sulton, / Sen taxti Sulaymonim.— Muhammad Yusuf, «Vatanim» she’ridan

Sen Mashrabsan, / Xalqda tumor, / Balxda dorga osilgan. / Navoiysan, shoh yonida / Faqirni duo qilgan.— Muhammad Yusuf, «Vatanim» she’ridan

Muhammad Yusufning «Vatanim» she’ri asosida yaratilgan qo‘shiqni eshitmagan yurtdoshimiz kam topiladi. Bastakor she’r matniga shunchalar mos, ohangdosh musiqa topganki, go‘yo shoir oldindan shu musiqani xirgoyi qilib ash’or bitganday.

«Vatanim» tahlili

Shoirning ona yurtdan tuygan mehri xuddi singilning, onaning mehridek iliq. She’rning har bir bandi oxirida Vatanga beriladigan sifat («ulug‘imsan», «ilig‘imsan», «qo‘rig‘imsan», «cho‘lig‘imsan», «urug‘imsan», «dudug‘imsan») kamida yuz yillik hodisalar natijasi, quvonch-u alamini ifoda etib keladi.

Kim Qashqarni qildi makon, / Kim Enasoy tomonda, / Jaloliddin — Kurdistonda, / Boburing — Hindistonda,— Muhammad Yusuf, «Vatanim» she’ridan

Bandning dastlabki misrasida chor hukumati tomonidan yurtidan chiqib ketishga majbur qilingan, Qashqar tuprog‘ida xoki qolgan shoir Furqat eslansa, ikkinchi misrada sho‘ro davlati qatag‘oni qurboni bo‘lgan, Sibir o‘rmonlarida daraxt kesib umri chirigan Usmon Nosir yodga olinadi. Jaloliddin Manguberdi va Bobur qismati esa Sizga yaxshi ma’lum.

Andijonda tashkil etilgan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi qabrlari xorijda qolib ketgan ulug‘larimizning so‘nggi makonlarini izlab topish bo‘yicha katta ishlarni amalga oshirmoqda. Shoir mustaqil Vatanni qutlar ekan, xalq nomidan «O‘zim xoqon, O‘zim sulton, Sen taxti Sulaymonim», deya faxr etadi.

«Mehr qolur» she’ri

Anor, sening yuzlaring suluv, / Xumor, sening ko‘zlaring suluv, / Yodda qolmas so‘zlaring suluv, / Mehr qolur, muhabbat qolur.— Muhammad Yusuf, «Mehr qolur» she’ridan

Oqib ketdi suvlarda Tohir, / Zuhro yig‘lab qoldi qon bag‘ir.— Muhammad Yusuf, «Mehr qolur» she’ridan

Odamni odam qilib turgan, uning hayotiga insoniy mazmun baxsh etadigan inja tuyg‘ular, avvalo, mehr va muhabbatdir. Hayotni, tiriklikni insonlar o‘rtasidagi, ularga Yaratgan tomonidan omonat sifatida in’om etilgan mehr va muhabbat atalmish qudrat asrab qoldi.

Tilimizda «nekbin tuyg‘ular» degan ibora bor. Bu — toza, pok, samimiy tuyg‘ular deganidir.

«Yurtim, ado bo‘lmas armonlaring bor...»

Yurtim, ado bo‘lmas armonlaring bor, / Toshlarni yig‘latgan dostonlaring bor, / O‘tmishingni o‘ylab og‘riydi jonim, / Ko‘ksing to‘la shahid o‘g‘lonlaring bor.— Muhammad Yusuf, «Yurtim, ado bo‘lmas armonlaring bor...» she’ridan

Qodiriyni sotib shoir bo‘lganlar — / Mehrobingdan chiqqan chayonlaring bor...— Muhammad Yusuf, «Yurtim, ado bo‘lmas armonlaring bor...» she’ridan

Xalqimiz bamisli samandar (olovda tug‘ilib, olovdan omon chiqadigan afsonaviy qush)dek barcha sinovlardan omon chiqdi. Ularning kirdikorlari tufayli yurtning «ado bo‘lmas armonlari, toshlarni yig‘latgan dostonlari» paydo bo‘ldi.

O‘zimizdan chiqqan sotqinlar, mehrobga in qurgan chayonlar Usmon Nosirning ham, Abdulla Qodiriyning ham, Cho‘lpon va Fitratning ham umriga zomin bo‘ldilar. Shoirning istagi — bugungi va kelgusi avlod bu o‘tmishdan saboq chiqarsin.

Bilimingizni sinang