Muhammad Fuzuliy hayoti, ijodi va g‘azallari

Mavzular

Fuzuliy va Navoiy an’anasi

Ozarboyjon shoiri Muhammad Sulaymon o‘g‘li Fuzuliy turkiy she’riyatning Alisher Navoiydan keyingi eng mashhur qalam sohiblaridan biri hisoblanadi. Chunki u adabiyotda aynan Navoiy an’analarini izchil davom ettirdi. U o‘zining «Layli va Majnun» dostonida Navoiyni ustoz yanglig‘ tilga oladi.

Turk-u arab-u ajamda ayyom, / Har shoira vermish edi bir kom. / O‘lmish edi Navoiy suxandon — / Manzuri shahanshohi Xuroson.— Fuzuliy, «Layli va Majnun» dostoni

Agar Alisher Navoiy bo‘lmasa edi, Muhammad Fuzuliy ijodini, Muhammad Fuzuliy bo‘lmasa edi, Boborahim Mashrab ijodini hozirgi yuksak badiiy darajada tasavvur qilib bo‘lmas edi.

Fuzuliyning qadri va o‘rni

O‘tgan asrlarda Fuzuliy devoni Sa’diy Sheroziyning «Guliston» va «Bo‘ston» asarlari, Hofiz Sheroziyning «Devon»i, Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston»i, Navoiyning «Chor devon»i kabi madrasalarimizda maxsus o‘qitilgan.

Fuzuliy ozarboyjon adabiyotining eng gullab-yashnagan davrida yashab, ijod etdi. Qardosh turkiy xalqlar shoirlaridan faqat Fuzuliy asarlarigina bizda tarjimasiz chop etiladi. Ko‘plab g‘azallari hozirgacha ham qo‘shiq sifatida kuylab kelinadi.

Fuzuliy hayoti

Muhammad Sulaymon o‘g‘li Fuzuliy 1498- yili hozirgi Iroqning Karbalo shahrida ziyoli oilada dunyoga keldi. U ozarboyjon xalqining bayot urug‘idan bo‘lgan.

Fuzuliy Iroqning Bag‘dod, Hilla, Najaf degan shaharlarida hayot kechirgan. Umrining oxirida tug‘ilib o‘sgan Karbaloga ko‘chib kelgan. Fuzuliy 1556- yili shu yerda vabo kasali bilan vafot etgan.

Shoir nisbatan qisqa, ya’ni 58 yillik umri mobaynida katta meros yaratdi.

Fuzuliy asarlari

Fuzuliy turkiy, forsiy va arabiy tillarda devon tuzgan. Bu devonlaridan tashqari, «Layli va Majnun» dostoni, «Matla ul-e’tiqod» («E’tiqodning boshlanish joyi») falsafiy risolasi, «Hadiqat us-suado» («Baxtiyorlar bog‘i»), «Suhbat ul-asmor» («Mevalar munozarasi»), «Shikoyatnoma», «Yetti jom» («Soqiynoma» ham deb yuritiladi), «Rind va zohid» («Mayparast va tarkidunyochi»), «Sihhat va maraz» (sog‘lik va bemorlik») kabi asarlar ham yozdi.

Turkiy devonidan 300 ga yaqin g‘azal, 75 ruboiy, 42 qit’a, 27 qasida, bir nechtadan tarje’band, tarkibband, murabba’ va muxammas o‘rin olgan.

Kulliyot qo‘lyozmasi

Rossiyaning Sankt-Peterburg shahridagi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan shoir «Kulliyot»i qo‘lyozmasining dunyoda yagona nusxasi eng muhim manba hisoblanadi. Chunki u, birinchidan, shoir vafotidan 34 yil keyin ko‘chirilgani uchun nihoyatda ishonchli, ikkinchidan, bu kitobga muallifning deyarli barcha asarlari jamlangan.

G‘azallar xususiyati

Fuzuliy g‘azallari tilining ravonligi, ifoda va tasvirning jozibadorligi, vazn, qofiya, radif va badiiy san’atlar qo‘llashda yuksak professional darajasi, uslubining o‘ynoqiligi bilan ajralib turadi.

Shoir g‘azallarining asosiy mavzusi ham — ishq. Shuning uchun lirik qahramon otashin oshiq timsolida namoyon bo‘ladi. Ularda shaklan majoziy (insonga bo‘lgan) ishq tasvirlansa ham, zimdan haqiqiy (Yaratganga bo‘lgan) ishq ham ko‘zda tutilaveradi.

Ba’zi kuylar, masalan, Xorazm «Lazgi»si birdan avj nuqtadan boshlanadi. Fuzuliyning ayrim g‘azallari ham kuchli bir shiddat bilan avj pallasidan boshlanadi.

Fuzuliy o‘zbek adabiyotida

Abdulla Qodiriy qalamiga mansub «O‘tkan kunlar» romanining Fuzuliy bilan bog‘liq bir sahifasi mavjud. Otabek Fuzuliyning «Devon»ini mutolaa qilib o‘tiribdi, Kumush esa: «Fuzuliy yaxshi kitob» deydi. Abdulla Qodiriy Fuzuliyni «Mehrobdan chayon» romanida ham eslaydi — qorovul Tohir aka bu shoirning «Dahr bir bozordur» misrasini keltiradi.

Fuzuliyni oldim qo‘limga, / Majnun bo‘lib yig‘lab qichqirdi— Hamid Olimjon

Mening shoirligim yolg‘ondir, ammo / Fuzuliy she’riga oshiqligim — rost— Erkin Vohidov

Bir lahza qo‘lidan qo‘yganmi o‘zbek, / O‘zing ayt, Fuzuliy bitgan devonni— Abdulla Oripov

«O‘landan so‘r» g‘azali

Shifoyi vasl qadrin hajr ila bemor o‘landan so‘r, / Zuloli zavq shavqin tashnayi diydor o‘landan so‘r.— Fuzuliy, «O‘landan so‘r» radifli g‘azal matlasi

Yetti baytli ushbu g‘azal sof turkiy radif («o‘landan so‘r») bilan bitilgan. Qofiyada turkiy, forsiy va arabiy so‘zlar qo‘llangan. Vazni — hazaji musammani solim.

«Kerakmazmi sanga» g‘azali

G‘amzasin sevding, ko‘ngul, joning kerakmazmi sanga? / Tig‘a urdung, jismi uryoning kerakmazmi sanga?— Fuzuliy, «Kerakmazmi sanga» radifli g‘azal matlasi

Ishqiy mavzuda bitilgan ushbu g‘azal — yetti baytdan iborat. Vazni — ramali musammani mahzuf (yoki maqsur). Radifi («kerakmazmi sanga») g‘azalni boshdan-oxir o‘z tizginida ushlab turibdi.

Lirik qahramon bu g‘azalda undalmalardan ustalik bilan foydalanadi. Izchil ravishda har baytda bittadan undalma qo‘llangan. Matlada «ko‘ngul»ga, 2- baytda «bog‘bon», 3- baytda «ey pari», 4- baytda «ey kamonabro», 5- baytda «osmon», 6- baytda «so‘fiy», maqtada «ey Fuzuliy» deb murojaat qilinadi.

Bilimingizni sinang