XotirAI logotipiXotirAI
📖 9-sinf · Adabiyot · 39–46-b.

“Alpomish” dostoni: poyga, sinov va xalq dostonlari

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Boychiborning qaytishi

Qisqacha: Alpomish baland tepaga chiqib, durbin bilan qaradi: ikki ot yo‘l talashib kelardi, Ko‘kdo‘nanni tanidi. Boychibor to‘riqday bo‘p ko‘ringani uchun uni tanimay, “Ham otimdan, ham yurtimdan ayrildim”, deb behush bo‘lib yiqildi. Barchin “Qurruyo-qur, hayt-a, to‘ramning oti” deb nola qildi. Boychibor bu ovozni eshitib, suvluq tishlab o‘zini otdi, tizgini uzildi va u Ko‘kdo‘nandan o‘tib ketdi.
Qurruyo-qur, hayt-a, to‘ramning oti, / Oq to‘shim — yayloving, sochim shibirtki. / Kuyganimdan gapni gapga ulayin, / To o‘lgancha sayising bo‘p yurayin.— Barchin, “Alpomish” dostoni

Barchin va otning mixlari

Qisqacha: Qorajon otning tizginini ushlab, baxmal o‘tovni yetti marta aylanib to‘xtatdi. Barchinning kanizlari Qorajonni otdan olib, baxmal uyga kirgizdi. Barchin otning tuyog‘idagi mixlarni ko‘rib, ko‘zini ro‘mol bilan surtdi, so‘z aytdi va gulmixlarni tishlab sug‘urib oldi.

Yoy va miltiq sinovi

Qisqacha: Qalmoqlar Oyna ko‘li va Chilbir cho‘lida yoyandozlik qilmoqchi bo‘ldi; nishona olis yo‘lga qurildi. Ko‘kaldoshning yoyi qo‘lida cho‘rtta sinib ketdi. Alpomish parli yoyni qo‘liga olganda qalmoqlar hayron qoldi, o‘qi nishonaga to‘g‘ri ketdi. Keyin miltiq otildi: Ko‘kaldoshning o‘qi besh yuz qadam yerga bordi, Alpomish esa nishonani otib tashladi.
Nishonani urgan odam oladi.— Baxshi, “Alpomish” dostoni (yoy tortishish tasviri)

Qorajonning kurashi

Qisqacha: Uch shart o‘tgach kurash boshlandi. Qo‘shquloq degan alp maydonga kirdi, Qorajon uni yoqasidan ushlab qoqib tashladi. Boshqa bir qalmoqni Qorajon boshidan oshirib yerga urdi, u pora-pora bo‘ldi. Qorajon yolg‘iz alplarni nobud qildi, faqat Ko‘kaldosh qoldi; kech bo‘lgani uchun kurash to‘xtadi.

Alpomish va Ko‘kaldosh

Qisqacha: Ertasi kuni Qorajon Ko‘kaldoshga tushsa ikki boshdan o‘lishini aytdi, Alpomish esa maydonga talab qila berdi. Ko‘kaldosh uni qaytishga chaqirdi, Alpomish “Har kim o‘z eliga bekmi, to‘rami” deb javob berdi. Alpomish Ko‘kaldoshni ko‘kka otdi va u kallasi bilan yerga urilib o‘ldi.
Har kim o‘z eliga bekmi, to‘rami, / O‘zi o‘lmay, kishi yorin berami?— Alpomish Ko‘kaldoshga, “Alpomish” dostoni

To‘y rasmlari va qaytish

Qisqacha: Baxmal o‘tovda chimildiq tutilib, to‘y rasmlari ado etildi. Bu orada qirq kun o‘tdi. Qirq kundan keyin o‘n ming uyli qo‘ng‘irot Barchin bilan ketmoqchi bo‘ldi. Ular ko‘chib ketgach, Boysari yolg‘iz qoldi va musofirligi asar qildi.

Xalq dostonlari: kirish

Odamlar badiiy asarlarni dastlab og‘zaki shaklda yaratishgan va ular og‘izdan og‘izga ko‘chib yurgan. Bu asarlar ulkan ta’sir kuchiga ega bo‘lgani uchun ham xalqimiz xotirasida abadiy muhrlanib bizlargacha yetib kelgan. Shu sababdan xalq og‘zaki ijodi badiiy adabiyotning eng qadimgi shakli deyiladi.

O‘zbeklar dunyo xalqlari orasida ko‘p doston yaratgani bilan ajralib turadigan millatdir. Olimlar XIX asr oxiridan XX asrning ikkinchi yarmiga qadar o‘zbek baxshilari tomonidan kuylangan yuz ellikka yaqin doston borligini aniqlashgan va variantlari bilan qo‘shib hisoblaganda, ulardan to‘rt yuztacha doston yozib olingan. Folklorchi olimlarning aytishlaricha, “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlar yuzdan oshadi, birgina “Alpomish”ning qirqdan ortiq nusxasi borligini esa bilasiz.

Doston ta’rifi va turlari

“Doston” forscha so‘z bo‘lib, qissa, hikoya, sarguzasht, ta’rif ma’nolarini bildiradi. Favqulodda xususiyatlarga ega qahramonlarning boshidan o‘tgan qaltis voqealar she’r va nasriy yo‘lda aralash tasvirlangan yirik hajmli, muallifi noma’lum epik asarlar xalq dostonlari deyiladi. Xalq dostonlari olimlar tomonidan quyidagi turlarga ajratilgan:

Doston she’riyati

She’r bilan nasrning aralash kelishi xalq dostonlarining muhim belgisidir. Dostonlardagi she’rlar, asosan, o‘n bir bo‘g‘inli bo‘lib, barmoq vaznida aytiladi. Qahramonlarning o‘y-fikrlari, nisbatan tinch ruhiy holati tasviri, o‘zaro so‘zlashuvlari ko‘proq o‘n bir bo‘g‘inli she’r bilan ifodalanadi. Ba’zan dostonlarda tasvir talabiga ko‘ra yetti, sakkiz bo‘g‘inli she’rlar ham uchraydi. Otlar chopishi, jang manzaralari, personajlarning tezkor va shiddatli harakatlari aks etgan o‘rinlar yetti-sakkiz bo‘g‘inli she’rlar bilan ifodalanadi.

Dostonda til va udumlar

Xalq dostonlarida ko‘proq ko‘chmanchi tarzda hayot kechirgan eliboy o‘zbeklar tirikchilik tarzi aks etadi. Shu sababli, xalq dostonlarining tilida asosan, qipchoq lahjasi belgilari yetakchilik qiladi. Shuningdek, dostonlarimizda o‘zbek xalqining ruhiy olami, udumlari ham o‘z ifodasini topgan bo‘ladi. Chunonchi, Alpomishning qiz sha’niga dog‘ tushirmaslik uchun begona odamlar oldida Oybarchin nomini tilga olmasligi kabi go‘zal odatlari namoyon bo‘ladi. To‘y tasvirida “kampir o‘ldi”, “it irillar”, “choch siypatar” kabi qadim odatlarga amal qilingani tasviri ham xalq turmushiga xos jihatlarni bildirishi bilan ahamiyatlidir.

Bilimingizni sinang

“Doston” so‘zi forscha bo‘lib, qaysi ma’nolarni bildiradi?
  1. Qo‘shiq, taronali, ohang, kuy
  2. Jang, qahramonlik, alplik, g‘alaba
  3. Qissa, hikoya, sarguzasht, ta’rif
  4. Afsona, rivoyat, ertak, maqol

To‘g‘ri javob: Qissa, hikoya, sarguzasht, ta’rif. “Doston” forscha so‘z: qissa, hikoya, sarguzasht, ta’rif.

Favqulodda xususiyatli qahramonlar boshidan o‘tgan qaltis voqealar she’r va nasr aralash tasvirlangan yirik hajmli, muallifi noma’lum epik asarlar nima deb ataladi?
  1. Xalq rivoyatlari
  2. Xalq ertaklari
  3. Xalq maqollari
  4. Xalq dostonlari

To‘g‘ri javob: Xalq dostonlari. Bunday asarlar xalq dostonlari deyiladi.

Quyidagilardan qaysi biri xalq dostonlarining turlaridan biri hisoblanadi?
  1. Satirik dostonlar
  2. Jangnoma dostonlar
  3. Falsafiy dostonlar
  4. Lirik dostonlar

To‘g‘ri javob: Jangnoma dostonlar. Turlar: qahramonlik, jangnoma, romantik, tarixiy, kitobiy dostonlar.

Folklorchi olimlarning aytishicha, “Alpomish” dostonining nechtadan ortiq nusxasi mavjud?
  1. O‘ndan ortiq
  2. Qirqdan ortiq
  3. Yigirmadan ortiq
  4. Yuzdan ortiq

To‘g‘ri javob: Qirqdan ortiq. “Alpomish”ning qirqdan ortiq nusxasi bor.

“Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlar soni qancha?
  1. Yuzdan oshadi
  2. O‘ttizga yaqin
  3. Ellikka yetmaydi
  4. To‘rt yuztacha

To‘g‘ri javob: Yuzdan oshadi. “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlar yuzdan oshadi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. XIX asr oxiridan XX asrning ikkinchi yarmigacha baxshilar kuylagan yuz ellikka yaqin doston aniqlangan. II. Variantlari bilan qo‘shib hisoblaganda, to‘rt yuztacha doston yozib olingan. III. “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlar ellikka yetmaydi.
  1. I va III
  2. II va III
  3. I, II va III
  4. I va II

To‘g‘ri javob: I va II. “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlar yuzdan oshadi; III noto‘g‘ri.

Nima sababdan xalq og‘zaki ijodi badiiy adabiyotning eng qadimgi shakli deyiladi?
  1. Chunki u yozuv paydo bo‘lgandan keyin yaratilgan
  2. Chunki u kitoblarda ko‘paytirilib tarqatilgan
  3. Chunki u faqat ko‘chmanchi elatlarga xos bo‘lgan
  4. Chunki u dastlab og‘zaki yaratilib, ulkan ta’sir kuchi tufayli xotirada saqlanib kelgan

To‘g‘ri javob: Chunki u dastlab og‘zaki yaratilib, ulkan ta’sir kuchi tufayli xotirada saqlanib kelgan. Asarlar dastlab og‘zaki yaratilgan, ta’sir kuchi tufayli xotirada saqlangan.

Xalq dostonlarining muhim belgisi nima?
  1. Muallifi ma’lum bo‘lishi
  2. Faqat g‘azal shaklida yozilishi
  3. Faqat nasrda bayon etilishi
  4. She’r bilan nasrning aralash kelishi

To‘g‘ri javob: She’r bilan nasrning aralash kelishi. Xalq dostonlarida she’r bilan nasr aralash keladi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiAlpomish dostoni: Qultoy, tushlar, Qorajon va poygaKeyingi →Alisher Navoiy va xamsachilik an’anasi