Navoiy “Farhod va Shirin”: tug‘ilish, ilm, ko‘zgu tilsimi

Mavzular

Xamsa — Navoiy dahosi mahsuli

“Xamsa” — Navoiy dahosining mahsuli, ayni paytda, millatimiz tafakkur ko‘lami hamda ma’naviy qudratining timsoli. Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, badiiy madaniyat tarixida butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyandasi, millatimiz g‘ururi, sha’n-u sharafini dunyoga tarannum qilgan o‘lmas so‘z san’atkoridir.

Navoiyni bilish — o‘zlikni bilish, Navoiyni sevish — millatni sevish, Navoiyga sadoqat — eng ezgu insoniy qadriyatlarga sadoqat demakdir.— darslik, Navoiy haqida xulosa

Doston: mavzu, hajm, vazn

“Xamsa”ning bu ikkinchi dostoni ishqiy-sarguzasht mavzusidadir. Hajmi — 5782 bayt. Aruzning hazaji musaddasi mahzuf vaznida yozilgan. Muallif bu asarni “shavq dostoni” deb ataydi. Sababi, unda ishq kuylanadi, ishq talqin qilinadi, ishq ulug‘lanadi.

Bu shunday ishqki, u insonni poklaydi, ezgulik sari yetaklaydi, unga o‘zligini tanitadi, bir so‘z bilan aytganda, komillik sifatlarini tarbiyalaydi. Binobarin, dostonda Navoiyning komil inson haqidagi orzu-o‘ylari ifoda etilgan.

Navoiy kiritgan eng katta yangilik

Doston Navoiygacha “Xusrav va Shirin” shaklida mashhur edi. Ularda markaziy timsol shoh Xusrav edi. Lekin u komillikdan yiroq, ishqda beqaror, muhabbatdan toj-taxtni ustun bilguvchi xudbin shaxs.

U Farhodni bosh qahramon qilib oldi va bu bilan dostonning qurilishini, mazmunini tamomila o‘zgartirdi. Mazkur o‘zgarish xamsachilikka shoir kiritgan eng katta yangilik edi.

Yozib jon Mus’hafidan ikki oyat, / Debon Farhod-u Shirindin hikoyat,— Navoiy, “Farhod va Shirin”

Chin xoqoni va Farhodning tug‘ilishi

• Shabiston – tungi yotoqxona
• Yangi oy – istioraviy yo‘l bilan Farhodni bildiradi
• Mehri olamoroy – olamni yorituvchi quyosh
• Vard – atirgul

Farhod ismi va ishq bilan tug‘ilishi

Farhod onadan ishq bilan tug‘ildi. Uning ismi ham, Qur’oni karimda: “Al-asmou tanzilu min-as-samo”, ya’ni “Ismlar osmondan tushadi”, deyilganidek, ishq osmonidan tushgan.

• Firoq-u rashk-u hajr-u oh ila dard,
• Farri shohiy – shohlik nuri
• Murattab – tartib berilgan, tartiblangan, tuzilgan

Farhodning ilmi va poklig‘i

Tangri taolo tug‘ilishidan ruhiga payvasta etgan ishq Farhodga favqulodda iste’dod, tug‘ma qobiliyat ato etgan edi. U ta’limning dastlabki uch oyida butkul savod chiqardi, bir yilda Qur’oni karimni yod oldi.

Agar bir qatla ko‘rdi har sabaqni, / Yana ochmoq yo‘q erdi ul varaqni.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (Farhodning bolalik fazilatlari)

Demonkim, ko‘ngli pok-u, ham ko‘zi pok, / Tili pok-u, so‘zi pok-u, o‘zi pok.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (Farhod ta’rifi)

To‘rt qasr va ustalar

Taxt taklifi va sirli sandiq

Iskandar ko‘zgusi va Suqrot

Shirin va Arman yurti

• Sipehri ismat – poklik osmoni
• Yig‘och – taxminan 10 km.

Farhod, Shirin va Xusrav

Bu yerda u yurtni adolat bilan boshqarayotgan malika Mehinbonu mehrini, uning jiyani Shirinning muhabbatini qozonadi.

Hunarni asrabon netkumdur oxir, / Olib tufroqqamu ketgumdur oxir?— Farhod, Navoiy “Farhod va Shirin”

Hamul erdiki, maftun bo‘lmish erdi, / Ko‘rib ko‘zguda majnun bo‘lmish erdi.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (Farhod Shirinni uchratganda)

Bilimingizni sinang