XotirAINavoiy “Farhod va Shirin”: Xusrav, Farhodning o‘limi, tahlil
Mavzular
Shirinning rad javobi
Manga ne yor-u ne oshiq havasdur, / Agar men odam o‘lsam, ushbu basdur!— Shirin, Navoiy “Farhod va Shirin”
Xusrav lashkari va Farhod tanbehi
Kishi ishqida zor o‘lmoq bu bo‘lg‘ay?! / G‘amidan beqaror o‘lmoq bu bo‘lg‘ay?!— Farhod, Xusravga tanbeh, “Farhod va Shirin”
Kerak ishq ahli qul bo‘lmoq bu so‘zga / Ki: “Shahliq o‘zgadur, oshiqliq o‘zga”.— Navoiy, “Farhod va Shirin”
Farhod va Xusrav munozarasi
U o‘z qarorgohida Farhod bilan mubohasaga kirishadi:
Dedikim: “Ishq o‘tidin de fasona!” / Dedi: “Kuymay kishi topmas nishona”.— Xusrav va Farhod dialogi, Navoiy “Farhod va Shirin”
Dedi: “Vaslig‘a borsen orzumand?” / Dedi: “Bormen xayoli birla xursand”.— Xusrav va Farhod dialogi, Navoiy “Farhod va Shirin”
Dedi: “Bu ishq tarki yaxshiroqdur!” / Dedi: “Bu sheva oshiqdin yiroqdur!”— Xusrav va Farhod dialogi, Navoiy “Farhod va Shirin”
Dedi: “Ishq ichra tengdur shoh-u darvesh!”— Farhod, Xusravga javob
Dedi: “Ishq ichra qatling hukm etgum!” / Dedi: “Ishqida maqsudumg‘a yetgum!”— Xusrav va Farhod dialogi, Navoiy “Farhod va Shirin”
Kampir, yolg‘on xabar, Farhodning holi
Farhodning dunyo bilan vidolashuvi
Shundan keyin Farhod bu o‘tkinchi dunyoning o‘zi bilan bog‘liq barcha jihatlari: sahro, vodiy, tog‘, osmon hamda ular atrofidagi darrandalar-u parrandalar bilan vidolashdi, ulardan bergan azoblari uchun uzr so‘radi, hamdardlik, hamnafaslik qilganlari uchun ularga minnatdorchilik bildirdi.
Tugangan fahm etib umri baqosin, / Sovug‘ oh urdi yod aylab atosin.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (Farhodning vidosi)
Buzug‘luq, ey falak, ko‘rguzdung oxir! / Buzulg‘an xotirimni buzdung oxir!— Farhod, falakka murojaat, “Farhod va Shirin”
Bodi sabo orqali vasiyat
Ki: “Ey bodi sabo, Tengri uchun qo‘p, / Yetib Chin-u Xito mulkiga, yer o‘p!— Farhod, Navoiy “Farhod va Shirin”
Degil mendinki: – Ey shohi jahongir, / Topilmas tengri taqdirig‘a tadbir.— Farhod, xoqonga bodi sabo orqali, “Farhod va Shirin”
Xusrav, Sheruya va Bahrom
Farhodning o‘limidan quvongan Xusravning xursandchiligi ham, umri ham uzoqqa bormadi.
Navoiyning fikricha, Sheruya emas, davron Xusravdan Farhodning xunini talab qildi! Bu dunyoda hech narsa javobsiz qolmaydi.
Dostonning ramziy mazmuni va iyhom
Aslida bu sujet ortida, asosan, ramziy, shuningdek, majoziy ma’nodagi irfoniy (so‘fiyona) haqiqatlar yashiringan. Har bir obraz, lavha ortidagi ana shu haqiqatlarni anglabgina dostonning asl ma’nosiga yo‘l topish mumkin.
Shabistonida tug‘di bir yangi oy, / Yangi oy yo‘qki, mehri olamoroy.— Navoiy, “Farhod va Shirin”
Ko‘rinadiki, shabiston so‘zi orqali iyhom (lutf) san’ati (bir so‘zni bir o‘rinda ikki ma’noda qo‘llash) yuzaga kelgan.
Istiora shunday she’riy san’atki, misralarda o‘xshayotgan narsa ishtirok etib, o‘xshatilayotgani tushib qoladi.
Vard va nigin istioralari
Ochildi bog‘ida bir otashin vard, / Demaykim vard, balkim shu’layi dard.— Navoiy, “Farhod va Shirin”
Kiyurdi ilgiga davron nigine, / Nigin o‘rnida la’li otashine.— Navoiy, “Farhod va Shirin”
Farhod bebaho bir uzukka qiyoslanadi: davron xoqonning qo‘li (ilgi)ga uzuk (nigin) taqdi, yo‘q, uzuk deya yonib turgan otashin la’lni barmog‘iga “kiyurdi”.
Uzukning bag‘riga otashin la’l joylanganidek, Farhodning qalbiga otashdek ishq tashlangan. La’l qimmatbaho toshdir. Bu – ishq tuyg‘usining bebaholigi ifodasi.
Kitobat: Farhod ismining ma’nosi
Kitobat – arab alifbosi harflari, yozuvi asosida o‘ziga xos tashbih (o‘xshatish) yaratishni yoki aytilayotgan fikrni ifodalashni ko‘zlaydigan she’riy san’at. Navoiy chaqaloqqa nega “Farhod” ismi qo‘yilganligini ikki yo‘l bilan kitobat san’ati orqali izohlaydi.
Qo‘yib yuz himmat-u iqbol-u davlat, / Hamul far soyasidin topdi ziynat.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (birinchi izoh)
Firoq-u rashk-u hajr-u oh ila dard, / Biror harf ibtidodin aylabon fard.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (ikkinchi izoh)
“Firoq” so‘zidan “f”, “rashk” so‘zidan “r”, “hajr” so‘zidan “h”, “oh”dan “o”, “dard” so‘zidan “d” harflarini jamlab, donolar chaqaloqqa “Farhod” ism berdilar.
Takrir va Shirin vasfi
Demonkim, ko‘ngli pok-u, ham ko‘zi pok, / Tili pok-u, so‘zi pok-u, o‘zi pok.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (Farhod ta’rifi)
Baytda takrir – bir so‘zni davomli qo‘llash orqali ma’noga, ya’ni bosh qahramonning ham tashqi, ham ichki olami pok ekanligiga urg‘u beradi. Ayni paytda, so‘z takrori satrlarga ajib bir musiqiylik ato etgan.
Harimi iffat ichra shoh ul ermish, / Sipehri ismat uzra moh ul ermish.— Navoiy, “Farhod va Shirin” (Shirin vasfi)
Muallif iffatni haramga o‘xshatar ekan, Shirinni shu haramning shohiga mengzaydi. Ismat (nomus, poklik)ni sipehr (osmon)ga o‘xshatib, Shirinni bu osmonning oyiga qiyos qiladi.
Uning uchun martaba, boylik, hashamat kabi o‘tkinchi dunyo matohlarining hech qadri yo‘q, aksincha, muhabbat va pokiza inson shaxsiyati – eng oliy qadriyat.
Bilimingizni sinang
Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonida Xusrav yuborgan sovchilarni Mehinbonu qanday kutib olib, jo‘natdi?
- Shirinni majburan sovchilar bilan jo‘natmoqchi bo‘ldi
- Ziyofat qilib, sovg‘a-salomlar berib, bahona to‘qidi
- Zindonga tashlatib, Xusravga javob yubormadi
- Sovchilarni qabul qilmay, darvozadan qaytarib yubordi
To‘g‘ri javob: Ziyofat qilib, sovg‘a-salomlar berib, bahona to‘qidi. Mehinbonu sovchilarni ziyofat qilib, sovg‘alar berib jo‘natdi va bahona to‘qidi.
Mehinbonu Xusravning sovchilariga Shirin haqida qanday bahona aytdi?
- Shirinning fe’li o‘g‘il bolalarnikidek, o‘q otib, ov qilib yuradi
- Shirin og‘ir kasal bo‘lib, saroydan chiqa olmaydi
- Shirin yurtini tark etib, Chinga ketib qolgan
- Shirin Farhodga va’da berib qo‘ygan, boshqaga tegmaydi
To‘g‘ri javob: Shirinning fe’li o‘g‘il bolalarnikidek, o‘q otib, ov qilib yuradi. Mehinbonu Shirinning fe’li o‘g‘il bolalarnikidek, u o‘q otib, ov qilib yuradi, dedi.
Xusrav lashkari Arman yurtiga yaqinlashganda, Farhod uning lashkariga qarshi nima qildi?
- Mehinbonu bilan birga Xusravdan yarashuv so‘radi
- Shirinni olib, tog‘ ichiga yashirinib ketdi
- Lashkar oldida taslim bo‘lib, qal’a darvozasini ochib berdi
- Bir o‘zi lashkarga bas kelib, biror askarni qal’aga yaqinlashtirmadi
To‘g‘ri javob: Bir o‘zi lashkarga bas kelib, biror askarni qal’aga yaqinlashtirmadi. Farhodning bir o‘zi Xusrav lashkariga bas kelib, dushmanni qal’aga yaqinlashtirmadi.
Xusrav Parviz Farhodni nima uchun hiyla bilan qo‘lga tushirishga majbur bo‘ldi?
- Farhod o‘zi taslim bo‘lishni istagani uchun
- Mehinbonu shunday maslahat bergani uchun
- Shirin buni uning o‘zidan talab qilgani uchun
- Raqibini kuch bilan yengolmagani uchun
To‘g‘ri javob: Raqibini kuch bilan yengolmagani uchun. Xusrav Farhodni kuch bilan yengolmagach, hiylaga o‘tdi.
Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonidagi “Shahliq o‘zgadur, oshiqliq o‘zga” misrasi qanday fikrni bildiradi?
- Shoh ham, oshiq ham bir xil burchga egaligini
- Oshiq doim shohga xizmat qilishi kerakligini
- Shohlik bilan oshiqlik bir narsa emasligini
- Shohlik oshiqlikdan afzalligini
To‘g‘ri javob: Shohlik bilan oshiqlik bir narsa emasligini. Misra shohlik bilan oshiqlik bir emasligini bildiradi.
Atamalarni ma’nolari bilan moslang: 1) Majnuni gumrah; 2) Sirisht; 3) Sarnavisht. a) taqdir, peshonaga yozilgan; b) yaratilish, tabiat, xulq; c) yo‘lini yo‘qotgan jinni.
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-c, 2-b, 3-a
- 1-c, 2-a, 3-b
To‘g‘ri javob: 1-c, 2-b, 3-a. Majnuni gumrah – yo‘lini yo‘qotgan jinni; sirisht – yaratilish, tabiat, xulq; sarnavisht – taqdir.
Xusrav Farhoddan kasbini so‘raganda, Farhod unga qanday javob beradi?
- “Ishq ichra sabr-u toqat hamesha”
- “Ishq ichra zorlig-u g‘am hamesha”
- “Ishq ichra majnunluq hamesha”
- “Ishq ichra shohlik hamesha”
To‘g‘ri javob: “Ishq ichra majnunluq hamesha”. Farhod kasbini so‘ragan Xusravga «Ishq ichra majnunluq hamesha» deb javob beradi.
“Ishq ichra tengdur shoh-u darvesh!” misrasini dostonda kim kimga aytadi?
- Bahrom Sheruyaga nasihat qilib
- Farhod Xusravga javob berib
- Xusrav Farhodga qarshi chiqib
- Mehinbonu Shirinni himoya qilib
To‘g‘ri javob: Farhod Xusravga javob berib. Bu so‘zlarni Farhod Xusrav bilan munozarada aytadi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash