Farhod va Shirin ramzi; Xoja hayoti va hikoyatlari

Mavzular

Farhod va Chin ramzi

Bilmoq kerakki, asardagi Farhod va Shirin shunchaki bir-biriga ko‘ngil qo‘ygan yigit va qiz timsollarigina emas. Dostonda Farhod poklanish matlabi ila komillik sari intilayotgan solik (mo‘min, muslim banda)ning timsoli. Uning tasavvuf yo‘li – tariqat orqali haqiqiy mahbub – o‘z Yaratuvchisi tomon intilishi, bu yo‘ldagi mashaqqatlari ramziy va ma’joziy shaklda tasvirlangan.

Mazkur bosh qahramonning yurti bo‘lmish Chin mamlakati ham ramziy bir makon. Chin qadimdan ajdodlarimiz tomonidan donishlik, san’at, naqsh va nafosat o‘lkasi sifatida qabul qilingan va e’tirof etilgan.

Chin so‘zining ona tilimizda asl, haqiqiy so‘zlari bilan ma’nodoshligini Siz bilasiz.

Shirin iymon ko‘zgusi

Farhod visol yo‘lida yovuz kuchlar, zolim shaxslarga duch keladi. Shirin ham bu yovuz va zolimlardan omonda emas. Ular ilohiy visolga yetishishdagi to‘siqlar, mashaqqat va sinovlarning ramziy ifodalaridir.

Shirin Farhod uchun jismda jon kabi asraladigan nihoyatda go‘zal, o‘ta nafis va nozik iymon ko‘zgusidir. Shunday ko‘zguki, unda Yaratganning jamoli jilva qiladi. Farhodning Arman yurti (bu ham ramz) – Shirinning huzurigacha bo‘lgan yo‘ldagi tortgan azoblari bir insonning komil iymon yo‘lida chekadigan mashaqqatlarining timsollari edi.

Insonning iymoniga bolta uradigan ana shu gina-kudurat, nafrat tuyg‘ulari, jaholatga, o‘zlikni yo‘qotishga sabab bo‘ladigan havaslar dostonda Xusrav deb atalgan shayton, nafs hukmronligining lashkarlari bo‘ladi.

Hayotda komillikka erishgan har inson Farhoddir.

Navoiy saboqlaridan xulosa shuki, har birimiz uchun Farhod yo‘li – ishq, iymon yo‘li mashaqqatli, ammo oxiri xayrli, sharafli, aksincha, Xusrav va Sheruya timsollarining topgan qismatlari bizga bir ibratdir.

Komil inson va nafs

Tasavvuf – musulmon olamida (mamlakatlarida) keng tarqalgan, butun dunyoda mashhur bo‘lgan Islom diniga asoslanuvchi buyuk ta’limot. Tasavvufning maqsadi insonni ruhiy, ma’naviy jihatdan poklash, ya’ni komil insonni tarbiyalashdir. Qalb pokligiga erishgan, yuksak ma’naviyatli, aqlan va jismonan barkamol shaxs komil insondir.

Demak, ruhni poklash zarur. Poklanishning yo‘li esa bitta, u nafsni yengishdir.

Nafs deganda yemoqlik, ichmoqlik, kiymoqlikdan tashqari yana johillik, ilmsizlik, manmanlik, kibr-u havo, dunyoparastlik, zulm, o‘g‘rilik, tanballik, tama, ko‘rolmaslik, baxillik, mansabparastlik, ko‘ngli torlik, g‘azab, umuman, inson ruhini, qalbini bulg‘aydigan, uni Allohdan uzoqlashtiradigan barcha illatlar yig‘indisi tushuniladi.

Nafs – insonning juda qudratli, xavfli dushmani. Unga tobe inson ma’naviy va jismoniy tubanlikka, halokatga mahkum.

Nafs itin qilsang zabun, olamda yo‘q sendek shujo— Navoiy

Ishq va ustozlar

Dostondagi Farhod olishib yenggan ajdaho, Ahraman dev, temir odam shunchaki xayoliy, afsonaviy obrazlar emas, balki har bir inson (masalan, Farhod)ning botini (ichki olami)dagi nafsoniy istak, shaytoniy intilishlarning ramziy timsollaridir.

Farhodning oshiqligi uni bu nafs lashkari bilan kurashga otlantirdi, ishq unga kuch, sabot va iroda ato etdi. Ko‘rinadiki, nafsni yengish quroli — bu ISHQ ekan.

Ishqning o‘rni ko‘ngilda bo‘ladi. Ko‘ngil ishq tufayli poklanadi. Tasavvufga ko‘ra ko‘ngilni poklash ham bir ilmdir. Ilm esa ustozlardan o‘rganiladi.

Boniy – ko‘ngilga ishq binosini qurgan va qurishni o‘rgatgan piri komil. Moniy – Alloh ishqini qalbga naqshlash sirlarini anglatgan ustoz. Qoran – ko‘ngildagi toshdan ham qattiq nafsoniy istaklarni parchalash ilmini bildirgan murshid.

Shu ma’noda Farhod o‘zbek adabiyotida mukammal yaratilgan komil inson obrazidir.

Xoja hayoti

Xojaning to‘liq ismi Poshshoxoja ibn Abdulvahhobxoja bo‘lib, millatimiz tarixida davlat va din arbobi, lirik va epik janrlarda birdek barakali ijod qilgan betakror adib sifatida alohida o‘rin tutadi. Toshkentlik mashhur avliyo Zangi Ota avlodlaridan. 1480- yilda Ashxobod yaqinidagi qadim Niso shahrida shayxulislom Abdulvahhobxoja oilasida tug‘ilgan.

Dastlab otasidan, so‘ng e’tiborli murabbiylardan tahsil olgan Poshshoxoja yigitlik bo‘sag‘asidayoq davlat xizmatiga kirishadi, ya’ni 16 yoshida temuriylar saroyida ishlay boshlaydi.

1529- yilning kuzidan Navoiyning kindik qoni to‘kilgan Hirotning, 1534- yildan esa Balx shahrining shayxulislomi vazifasiga tayin etiladi. Umrining so‘nggi yillarida davlat ishlaridan iste’fo bergan adib Buxoroga qaytadi va butun borlig‘ini badiiy ijodga, xalqning ma’naviy tarbiyasiga bag‘ishlaydi. Xoja 1547- yilda Buxoroda vafot etadi va Bahouddin Naqshband qabri yonida dafn qilinadi.

Xojaning shuhrati va devonlari

Xoja XII asrda Buxoroda Abduxoliq G‘ijduvoniy asos solgan mashhur “xojagon” silsilasining ko‘zga ko‘ringan vakillaridan edi.

Xojaning o‘g‘li Hasanxoja Nisoriy “Muzakkiri ahbob” asarida otasining qilgan ishlari, hayot tarzi, axloq-sajiyasi haqida qimmatli ma’lumotlar qoldirgan.

XVI asrning mashhur shaxslaridan “Maxdumi a’zam” nomi bilan shuhrat qozongan Xojagi Kosoniy Xoja haqida fikr yuritib, “shahbozi balandparvoz” (baland uchuvchi lochin) deb baholagan ediki, bu bejiz emas.

Nisoriy uning turkcha va forscha devon tartib qilganini xabar beradi. Biroq bu devonlar bizgacha yetib kelgan emas. Taqdiri noma’lum.

“Kechadur” g‘azali

Xususan, bir g‘azalini Zahiriddin Boburga yuborganini va she’r unga ma’qul bo‘lib, maqtaganini qayd etib o‘tadi.

Anbarin zulfung xayolidin ko‘zumga, ey pari, / Yil-u oy-u soat-u kun bori yakson kechadur.— Xoja, “Kechadur” g‘azali

Masalan, g‘azalda radif bo‘lib kelayotgan “kechadur” ko‘p o‘rinlarda ikki ma’noda kelyapti. Bir so‘z bilan aytganda, butun she’rni birgina so‘z — “kechadur” har maqomga solib o‘ynatmoqda.

ikkinchi ma’nolar ham o‘zaro shakldosh bo‘lib, tajnis san’atini yuzaga keltirmoqda. Aynan bir so‘zni ifodalagan birinchi va ikkinchi ma’nolarda esa takrir san’ati hosil qilingan.

Maqsad ul-atvor va hikoyalar

Xojaning “Maqsad ul-atvor” nomli bir dostoni ham yetib kelgan. Doston 1514–1520- yillarda Jonibek Sulton nomiga bitilgan bo‘lib, Nizomiy Ganjaviy “Xamsa”sining birinchi dostoni “Maxzan ul-asror”ga nazira shaklida (ergashib) yozilgan.

Xoja adabiyot tarixida ko‘proq hikoyalar muallifi sifatida qoldi. Uning bizgacha ikki hikoyalar to‘plami – Temur Sultonga bag‘ishlangan “Miftoh ul-adl” (“Adolat kaliti”), Kistan Qaro Odilga bag‘ishlangan “Gulzor” asarlari yetib kelgan. “Miftoh ul-adl” 1508–1510- yillarda, “Gulzor” 1538- yilda yozilgan.

1962- yilda ulardan ayrim namunalar chop etilgan.

Podshoh va zohid hikoyati

Iskandar va Doro hikoyati

Sulaymon va pashsha hikoyati

Gar Sulaymondek bo‘lub xalq ichida qilsang maosh, / Bilki, farmoningda bo‘lur olam ichra ins-u jon.— hikoyatdan keyingi g‘azal

Kemadagi kishi hikoyati

Bilimingizni sinang