Ogahiy g‘azallari, lirika nazariyasi va Furqat hayoti

Mavzular

Ogahiy g‘azalida mubolag‘a

Holat va kechinmalarni shoir birmuncha orttirib va bo‘rttirib tasvirlayotganini ham sezish qiyin emas. Bu keyingi uch baytda ham yetakchilik qiladigan mubolag‘a she’riy san’atidir.

Oshiq yuqoridagi baytlarda aytilgan zug‘umlardan xasta bo‘lgan. Shunday xastaki, tuzalish tugul unga jon asrash dushvor, negaki oldin jallod deb ta’riflangan yorning qotil ko‘zi har lahza zulm ustiga zulm qilaveradi.

Bu baytda mubolag‘a o‘zining haddi a’losiga – eng yuqori chegarasiga ko‘tarilgan. Farhod – ishq yo‘lida cheksiz zahmatlar chekkan, g‘am-alamlar tortgan, musibatlarga yo‘liqqan obraz. Mana shu jafokashligi bilan u mashhur.

Boshimg‘a yoqqan g‘am toshin mingdin biricha bo‘lmag‘ay / Gardun agar ming Besutun yog‘dursa Farhod ustina.— Ogahiy g‘azalidan

Ogahiyning “qish” g‘azali

Qotig‘roq kelmadi hargiz jahong‘a ushbu qishdin qish,— Ogahiy g‘azalining matlai

• Burudat — sovuqlik; afvoji — to‘dalar.
• silovsin, olako‘zanak va qunduz terisidan po‘stin.

Lirika: tur va xususiyatlar

Lirika – badiiy adabiyotning uch asosiy turlaridan biri. Bu atama yunoncha “lira” so‘zidan olingan. Lira musiqa asbobi bo‘lib, qadimda she’rlar uning jo‘rligida aytilgan.

Epik va dramatik turdan farqli o‘laroq lirika voqelikni emas, balki inson ichki olamining suratlari bo‘lgan ruhiy kechinma, his-tuyg‘ularni tasvirlaydi.

She’riy shakl deyilganda, vaznga solinishi, qofiyalanishi, ma’lum satrlar yig‘indisi bo‘lmish bandlardan iborat bo‘lishi nazarda tutiladi. O‘zbek she’riyatida barmoq, aruz, erkin (sarbast) vaznlari keng qo‘llab kelinmoqda.

Uchinchisi, ko‘p hollarda poetik maqsad talabi bilan inversiya (gap bo‘laklarining o‘zgargan tartibi)ga murojaat qilinadi.

Nasrdagi she’r va lirik janrlar

Shoirlarning ijodiy izlanishlari natijasi o‘laroq XX asr boshlaridan adabiyotimizda nasrdagi she’rlar (nasrdagi nazmlar, mansuralar) paydo bo‘ldi. Bunday she’rlar Fitrat, G‘afur G‘ulom, Oybek, Mirtemir, Omon Muxtor, Omon Matjon kabi shoirlar ijodida uchraydi.

Lirik tur o‘z ichida janrlarga bo‘linadi. Janr ma’lum bir she’riy shaklni ifodalaydi. Masalan, mumtoz adabiyotda lirik turning g‘azal, ruboiy, tuyuq, masnaviy, murabba’, muxammas, tarji’band kabi bir necha shakllari, ya’ni janrlari bo‘lsa, boshqa xalqlar she’riyatida sonet, oda, elegiya, oktava, xokku kabi janrlarni uchratamiz.

Bobur bayti tahlili

Keltursa yuz baloni o‘shal bevafo manga, / Kelsun agar yuzumni evursam, balo manga.— Bobur

Baytda lirik asarga xos barcha xususiyatlar jamlangan. She’riy shaklda, ya’ni vaznga solingan (aruz o‘lchovida), qofiyalangan (bevafo – balo). Shuningdek, “keltursa” fe’li sintaktik vazifasiga ko‘ra kesim bo‘lib kelayotgan bo‘lsa ham, gapning oxirida emas, boshida kelmoqda. Ega va boshqa bo‘laklar undan keyin joylashgan, demak, inversiya bor.

Voqelik – lirik qahramonning ishqqa giriftor bo‘lishi va ma’shuqaning bevafoligi. Lekin she’rda mazkur holatni bayon qilish asosiy maqsad emas, balki ishq tufayli oshiq boshiga tushgan ichki iztiroblarni tasvirlash muhim.

Birinchi va ikkinchi misralardagi “yuz” so‘zlari omonim (yuz soni va inson tanasining qismi) bo‘lib, ularning qo‘llanilishi tajnis san’atini yuzaga keltirmoqda. Keyingi “yuz” bir o‘rinda qo‘sh ma’noni berayotgani iyhom san’atini hosil qilmoqda.

Furqat bolaligi va ta’limi

Zokirjon Xolmuhammad o‘g‘li Furqat o‘zining lirik she’riyati bilan adabiyotimiz xazinasini boyitgan, ma’rifatchilik adabiyotining darg‘alaridan biri bo‘lgan hamda o‘zbek publitsistikasiga tamal toshlarini qo‘ygan zabardast ijodkordir. Shoir 1859- yilda Qo‘qonda savdogar oilasida tug‘ilgan.

Otasi Mulla Xolmuhammad she’riyatga oshno, badiiy ijodga moyil kishi edi. Bir yilga yetmay “Haftiyak” va “Chor kitob”ni o‘qib tugatadi. Sakkiz yoshida Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” dostonini yod oladi, sal o‘tib, Navoiy mutolaasiga tutinadi.

Zokirjon o‘n to‘rt yoshida madrasa talabasi bo‘ladi. Ruslar istilosi tufayli Qo‘qon xonligi tugatilib, madrasalar yopiladi. 1879- yilda Yangi Marg‘ilon (hozirgi Farg‘ona)ga do‘kondor tog‘asi huzuriga boradi. Mutaxassislar fikricha, Yangi Marg‘ilonda ekanligidayoq yozgan she’rlarida u “Furqat” taxallusini qo‘llagan.

Mening maktab aro buldur murodim, / Xatimdek chiqsa imlo-yu savodim— Furqat, to‘qqiz yoshida yozgan bayti

Furqat Qo‘qonda: devon va asarlar

1880- yilda otasining qistovi bilan Qo‘qonga qaytadi va butun iste’dodi, bor kuchini ijodga yo‘naltiradi. Muqimiydek zabardast shoir uning g‘azallariga muxammas bog‘lagani Furqatning ijod ahli orasida ham e’tibor topganligidan darak beradi.

Furqat shu davrda “Hammomi xayol” nomli risola yozadi. Sharqda mashhur bo‘lib kelgan “Chor darvesh” asarini fors tilidan o‘zbek tiliga o‘giradi. Shuningdek, “Nuh manzar” nomli she’riy kitob yaratadi. Biroq bu uch asar bizgacha yetib kelmagan.

Furqat kabi ijodining dastlabki davrida, ya’ni 21—22 yoshida devon tartib bergan shoirni o‘zbek kitobxoni ko‘rgan emas edi.

Toshkent, sayohat va vafot

Furqat 1890—1891- yillarda Toshkentda yashaydi. Bu yerda u Toshkent erlar gimnaziyasi direktori, “Turkiston viloyatining gazeti” muharriri Nikolay Ostroumov bilan tanishadi. Bu tanishuvdan so‘ng Furqat shu gazetaga tarjimon bo‘lib ishga kiradi va shundan uning jurnalistlik, publitsistlik faoliyati ham boshlanadi, deyish mumkin.

Xat orqali tanishgan do‘sti savdogar va etnograf olim Mirzo Buxoriy huzurida bo‘ladi. Iyul oyida Buxoroga borib, Kogondan poyezdga o‘tirib, Marv, Ashxabod, Boku, Botumi orqali Istanbulga keladi.

1892- yilda Iskandariya, Misr, Shom, Makka va Madina bo‘ylab sayohatda bo‘lgan Furqat sentabr oyida Hindistonning Bombay shahrida edi. 1893- yilning bahorida Kashmir, Tibet va Xo‘tan orqali Yorkentga keladi va umrining oxirigacha shu yerda yashab qoladi.

Furqat publitsistikasi va ilmiy asarlari

Adibning turli yillarda “Turkiston viloyati gazeti”ga yozgan qator xabarlari, maqolalari uning publitsistikasini tashkil etadi. 1891- yili “Turkiston viloyatining gazeti”da bosilgan “Xo‘qandlik shoir Zokirjon Furqatning ahvoloti. O‘zi yozg‘oni” deb nomlagan tarjimayi holi uni bizga jurnalist va nosir sifatida tanitadi.

Adabiyotshunoslikda bu esdaliklar shartli ravishda “Furqatnoma”, ba’zan “Sarguzashtnoma” nomlari bilan yuritiladi.

Furqat ijodiy merosida to‘rt ilmiy asar uchraydi. Ularning uchtasi etnografik xarakterda bo‘lib, “To‘y tavsifi”, “Gap ta’rifida”, “Aza tavsifi” deb ataladi. To‘rtinchisi “Ilmi ash’orning qoidayi avzoni” (She’r ilmining o‘lchov qoidalari) atalib, adabiyot havaskorlari uchun qo‘llanma sifatida tuzilgan, unda aruz vaznining qoidalari bayon etilgan.

Furqat g‘azallari va g‘urbat lirikasi

Furqatning mana shunday keng ko‘lamli ijodi bo‘lishiga qaramay, xalq uni, asosan, lirik shoir sifatida e’tirof etadi. Lirikasi g‘azal, masnaviy, muxammas, musaddas, mustazod kabi janrlardan iborat. She’rlarining salmoqli qismi g‘azallar bo‘lib, ularning soni 200 atrofida.

Chaman sahnida derlar sarv birla yosuman nozik, / G‘alatdur, qomating oldida guldan pirahan nozik.— Furqat g‘azalidan

Furqat lirikasida g‘urbat va hasrat ohanglari salmoqli o‘rin egallaydi. Bu uning hayot yo‘li bilan bevosita bog‘liq. Shuning uchun Vatan ishtiyoqi va g‘urbat iztiroblari turli mavzudagi she’rlarda dardli va ta’sirchan ifoda etilgan.

O‘z diyoridin adashgan, Furqatiy devonaman, / Chug‘zi har vayronadurmen, baytul ehzondin gapur.— Furqat g‘azalining maqtasidan

Ayo bodi sabo, Alloh uchun tur, / O‘zingni Toshkand shahriga yetkur.— Furqat, “Sabog‘a xitob” she’ridan

Bilimingizni sinang