Furqat g‘azallari va badiiy tasvir vositalari

Mavzular

Furqatning g‘urbat va taxallus izohi

“Manam sho‘rida bulbul” muxammasida birinchi bandidan shoir o‘zini bo‘stonidan adashgan sho‘rida bulbulga o‘xshatadi.

Yetim qo‘zi kabi nolonlig‘im— Furqat, “Manam sho‘rida bulbul” muxammasidan

Zamon g‘avg‘osidan adashish — bu dunyodan qo‘l yuvish, tariqat yo‘liga kirish, o‘zini Allohga bag‘ishlash demakdir. Demak, hayotning o‘zi furqat, ya’ni ayriliqdir. Vatanga, Yorga yetishish uchun esa riyozat chekish, poklanish zarur.

Oldin ko‘rilgan g‘azallarda furqat, g‘urbat tushunchalari yurtdan judolik mazmunida qo‘llangan bo‘lsa, shoir bu she’rida o‘zining taxallusini tasavvufiy ma’noda izohlamoqda.

“Fasli navbahor” – tabiat lirikasi

Fasli navbahor o‘ldi ketibon zimistonlar, / Do‘stlar, g‘animatdur, sayr eting gulistonlar.— Furqat g‘azalining matlai

Furqatning “Fasli navbahor o‘ldi, ketibon zimistonlar” g‘azali – tabiat lirikasining namunasi. Unda ko‘klam kelishi bilan tabiatda ro‘y berayotgan go‘zal o‘zgarishlarni g‘oyat sinchiklab kuzatgan shoirning qalb kechinmalari aks etgan.

Mumtoz adabiyotda uzoq intiq kutib, orzuga yetgan damlardan oldingi intizorlik davrini qorong‘ulik sifatida tasvirlash o‘ziga xos an’ana. Masalan, Navoiy Farhodning tug‘ilishini “Shabistonida tug‘di bir yangi oy” deb tasvirlaydi. Ogahiy bahor kelgunga qadar hukm surgan azobli qish kunlarini soyaga mengzaydi: “Ko‘tardi yer yuzidin soya navro‘z”.

Jonlantirilgan ko‘klam manzarasi

Furqat ko‘klam manzarasini o‘z holicha tasvirlamaydi, uni jonlantiradi. U atrofdagi har bir unsurni – masalan, nastaran, yosuman va nargis gullarini dilga yaqin kishiga munosabati nuqtayi nazaridan tasvirlaydi. Ularda “yoronlar”, ya’ni yor-jo‘ralarga intizorlik, intiqlik ko‘radi.

Nastaran yuvib yuzni, yosuman tuzib o‘zni, / Nargis ochibon ko‘zni intizori yoronlar.— Furqat, “Fasli navbahor” g‘azalidan

Tabiat go‘zalligiga oshufta lirik qahramon uyg‘oq bir saharda chaqmoq chaqdi – butun olamga o‘t tutashganday bo‘ldi. Ketidan momaqaldiroq gumburlab tog‘lar larzaga keldi, biyobonlarni titratib yubordi. Shoir jonlantirish orqali g‘oyat go‘zal lavha yaratgan.

Husni ta’lil va ijtimoiy ma’no

She’rning beshinchi baytida qo‘llangan taqlidiy so‘zlar g‘azal musiqiyligini oshirgan. Sakkiz baytli mazkur she’rda ham oltinchi baytdan g‘azalga ijtimoiy ma’no kirib kela boshlaydi:

Bulbul o‘qug‘och yig‘lab, subhidam xazon faslin, / G‘uncha qon yutub, yuz chok etti gul giribonlar.— Furqat, “Fasli navbahor” g‘azalining oltinchi bayti

Baytda g‘unchaning gul bo‘lib ochilishi jarayoni husni ta’lil san’ati vositasida o‘ziga xos tarzda tasvirlangan. Husni ta’lil biror tasvir yoki holatni unga, umuman, aloqasi yo‘q boshqa narsa bilan dalillash, yolg‘on bo‘lsa-da, chiroyli sabab keltirish.

Chunki dunyodan vafo ahli kechganlar. Xalqimizdagi azadorlarning ko‘k kiyish udumidan shoir bu baytda unumli foydalangan. G‘azalning maqtasida shoirning vafo ahlining nohaq ranjitilishiga, qadr topmaganligiga kuyinchak munosabati aks etadi:

Kuymasun bu savdodan ne uchun dimog‘imkim, / Ranj-u g‘ussada dono, kechsa shod nodonlar.— Furqat, “Fasli navbahor” g‘azalining maqtasi

“Surmadin ko‘zlar qaro” – kelinchak

Surmadin ko‘zlar qaro, qo‘llar hinodin lolarang— Furqat g‘azalining matlai

• G‘oza – qizil rangli elik
• Arg‘uvoniy – qizil

“Biz istig‘no eli” g‘azali

Biz ellar — faqr elimiz, parcha nong‘a sabr aylarmiz, / G‘araz dunyo uchun Iskandar-u Dorog‘a bormasmiz.— Furqat g‘azalidan

• Istig‘no – noz. Bu yerda tortinish, o‘zni tortish ma’nolarida qo‘llangan

Musaddas: ohu va sayyod

Hijron o‘qidin jismi ko‘p yora ekan mendek, / Kuygan jigari, bag‘ri sadpora ekan mendek.— Musaddasning takrorlanuvchi bandi

“Kashmirda” g‘azali

Aydi: “Ey bechora, qilding na uchun tarki vatan?” / Man dedim: “G‘urbatda Furqat bor ekan taqdirda!”— Furqat, “Kashmirda” g‘azalining maqtasi

• va Morut – rivoyatga ko‘ra ko‘kdan ingan farishtalar bo‘lib, gunohlari uchun Bobil qudug‘iga tashlanganlar

Mumtoz adabiyotshunoslik va ilmi badi’

Asosiy ijod shakli she’riyat bo‘lgan mumtoz adabiyotni ilmiy o‘rganadigan soha mumtoz adabiyotshunoslik deyiladi. Mumtoz adabiyotshunoslik uch qismdan iborat — aruz ilmi, qofiya ilmi, badiiyat ilmi.

Aruz she’rning vazni (o‘lchovi) haqida, ikkinchisi qofiya tuzilishi, ahamiyati, unsurlariga ko‘ra turlari to‘g‘risidagi bo‘lsa, oxirgisi ilmi badi’ deb ham ataladi. Ilmi badi’ arabcha birikma bo‘lib, chiroyli so‘zlash, nodir, ajoyib ifoda ilmi degani.

Jamoling vasfini qildim chamanda, / Qizordi gul uyottin anjumanda.— Atoyi

Tashxis va husni ta’lil (Atoyi)

Gullar yig‘ini — anjumanida bir gul: “Dunyoda eng go‘zal menman”, — deya maqtanardi. Buning ustiga kelib qolgan oshiq o‘z ma’shuqasini ta’rif qilgan edi, o‘zidan bir necha marta go‘zalroq jamol egasi borligini eshitgan gul maqtanchoqligidan sharmanda bo‘lib, qizarib ketdi va shundan keyin dunyoda qizil gul paydo bo‘ldi.

Shoir gulni insonlardek jonli qilib tasvirlayapti. Demak, baytda jonlantirish san’ati qo‘llangan. Bu tasvir vositasi mumtoz adabiyot ilmida tashxis (shaxslantirish) san’ati deb ataladi.

Bu kabi bir narsa (tasvir, holat)ni unga aloqasi bo‘lmagan boshqa narsa bilan izohlash husni ta’lil (chiroyli dalillash) deyiladi.

Mubolag‘a va talmeh

Tamanno qilg‘ali la’lingni ko‘nglum, / Kishi bilmas onikim, qoldi qanda?— Atoyi

Yorning og‘zi shu qadar kichikki, kishi har qancha tikilsa ham, labi qayerdaligini topa olmaydi. Yorning og‘zi tor degan ma’no bo‘rttirib, o‘ta kuchaytirib berilmoqda. Adabiyotshunoslikda juda bo‘rttirish yoki o‘ta kuchaytirib tasvirlash mubolag‘a deyiladi.

Solib borma meni, ey Yusufi husn, / Bu kun Ya’qubtek baytul hazanda.— Atoyi

Rivoyatga ko‘ra, Yoqub payg‘ambarning o‘n bir o‘g‘li bo‘lib, kenja o‘g‘li husnda tengsiz Yusufni jonidan ortiq suyar, bir dam bo‘lsa ham oldidan jildirgisi kelmas ekan. She’riyatda tarixiy voqea va shaxslar, adabiy qahramonlarga ishora qilish talmeh (arabcha “nazar solmoq”) san’ati deb yuritiladi.

Bilimingizni sinang