G‘azal san’atlari va Imom al-Buxoriy hayoti

Mavzular

Ishtiqoq va tazod san’atlari

She’rda o‘zakdosh so‘zlarning qo‘llanishi ishtiqoq (arabcha “so‘zdan so‘zni ajratish” ma’nosida) tasvir vositasi hisoblanadi. Shu g‘azalning uchinchi baytidagi “Chu jonimdan aziz jonona sensen” misrasida qo‘llangan “jon” va “jonona” so‘zlari o‘zakdosh bo‘lib, ishtiqoqni hosil qilgan.

Tahlil etilayotgan g‘azalning “Ayog‘ing qanda bo‘lsa, boshim anda” misrasidagi “ayoq” va “bosh” o‘zaro qarama-qarshi ma’noli (antonim) so‘zlardir. She’rda bu xildagi qarshilantirish asosiga qurilgan badiiy tasvir vositasi tazod (arabcha “zid qo‘yish” ma’nosida) deyiladi.

Chu jonimdan aziz jonona sensen— g‘azal uchinchi bayti (ishtiqoq namunasi)

Ayog‘ing qanda bo‘lsa, boshim anda— g‘azal misrasi (tazod namunasi)

Tajnis — shakldosh so‘zlar san’ati

“Ko‘ngul olding, begim, yoshurmog‘ing ne?” misrasi bilan boshlanuvchi g‘azalda boshqa bir she’riy san’atni uchratish mumkin:

Raqiblarg‘a qilur la’ling tabassum, / Qonimni g‘ussadin toshurmog‘ing ne? / Ko‘ngul shishasida mehring mayidir, / Jafo birla anga tosh urmog‘ing ne?— “Ko‘ngul olding, begim, yoshurmog‘ing ne?” g‘azalidan

Keyingi baytda oshiqning ko‘ngli shishaga, yorga muhabbati esa mayga mengzatilgan. Ma’shuqaning jafo qilishini ana shu ishq mayi quyilgan ko‘ngil shishasiga tosh urishga o‘xshatilmoqda. “Toshurmoq” hamda “tosh urmoq” so‘zlari omonim (shakldosh) so‘z ekanligini payqagan bo‘lsangiz kerak. She’rda shakldosh so‘zlarni qo‘llash orqali san’at yaratish tajnis (“jinsdosh” ma’nosida) deyiladi.

Mumtoz she’riyatdagi ramzlar

Eslab qoling: mumtoz she’riyatda ko‘p qo‘llanadigan “shisha”, “ko‘za”, “ayog‘” (idish), kosa kabi timsollar zamirida, aksariyat hollarda, ko‘ngul (qalb, yurak) tushunchasi, “may”, “sharob”, “boda” so‘zlari ostida ishq, muhabbat, mehr ma’nolari yashiringan bo‘ladi. Demak, ular ramziy ma’noga ega.

Imom al-Buxoriy: tug‘ilishi

Imom al-Buxoriy o‘z ahamiyatiga ko‘ra islom dinida Qur’oni karimdan keyingi muqaddas kitob hisoblangan “Sahihi Buxoriy”ning muallifi sifatida butun dunyoda tan olingan. Bu ulug‘ zot butun islom dunyosidagi eng nufuzli manbalar deb tan olingan oltita ishonchli hadislar to‘plamining mualliflaridan biri, aniqrog‘i, boshqa muhaddislar ustozi, imomidir.

Uning to‘liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil ibn Ibrohim ibn al-Mug‘iyra ibn Bardazbeh al-Juafiy al-Buxoriy bo‘lib, u hijriy hisobda 194- yil shavvol oyining 13- kuni (810- yil 21- iyul)da Buxoro shahrida tug‘ilgan. Tug‘ilgan sana aniq ko‘rsatilishiga sabab shuki, uning otasi Ismoil o‘z davrining ilmli odamlaridan bo‘lib, o‘g‘lining tug‘ilgan kunini o‘z qo‘li bilan yozib ketgan.

Bolalik, ilm va safarlar

Imom al-Buxoriy yoshligidayoq otasi vafot etib, onasi tarbiyasida o‘sgan. U o‘n yoshidan boshlab o‘z yurtidagi turli roviylardan eshitgan hadislarni, shuningdek, Abdulloh ibn al-Muborak va Vakiy kabi olimlarning hadis to‘plamlarini mutolaa qilib, yodlagan, ustozi Shayx Doxiliy bilan hadis rivoyatchilari haqidagi qizg‘in bahslarda qatnashgan.

825- yili o‘n olti yashar al-Buxoriy onasi va akasi Ahmad bilan Hijozga qarab yo‘l tutadi, muqaddas shaharlar — Makka va Madinani ziyorat qiladi. Olti yil Hijozda yashab, hadis ilmidan o‘z bilimini yanada oshirish maqsadida Damashq, Qohira, Basra, Kufa, Bag‘dod kabi shaharlarda yashaydi. Imom al-Buxoriy hayotining ko‘p qismi xorijiy ellarda, musofirchilikda o‘tadi.

At-Termiziy bilan uchrashuvi

Yana bir vatandoshimiz termizlik mashhur muhaddis Abu Iso at-Termiziy al-Buxoriyga ham shogird, ham safdosh hisoblanib, ularning o‘zaro munosabatlari ibratli bo‘lgan. Umrining oxirlarida al-Buxoriy besh (863–868) yil Nishopurda yashab, madrasada hadis ilmidan dars bergan. Imom al-Buxoriyning at-Termiziy bilan uchrashuvi ham Nishopurda yuz bergan.

Men sendan ko‘rgan foyda sen mendan ko‘rgan foydadan ortiqroq— Imom al-Buxoriy, at-Termiziyga

Arab tarixchisi Shamsuddin az-Zahabiyning “Tazkirat ul-Hufoz” (“Hofizlar haqida tazkira”) nomli asarida yozishicha, at-Termiziy o‘z ustozining vafoti tufayli qattiq qayg‘uga botib “ko‘p yig‘laganidan hatto ko‘zlari ko‘r bo‘lib qolib, uzoq yillar ko‘zi ojiz holda yashadi”.

Xulqi, amir bilan nizo, vafoti

Manbalarda al-Buxoriyning 600 mingga yaqin hadisni yod bilgani qayd qilingan. Imom al-Buxoriy xorijdan qaytgach, o‘z vatani Buxoroda ko‘plab shogirdlar va ulamolarga hadis ilmidan saboq berish bilan mashg‘ul bo‘ladi. Buxoro amiri Xolid ibn Ahmad az-Zuhaliy olimning huzuriga kelib “Al-jome’ as-sahih”, “At-ta’rix” kitoblarini o‘qib berishni talab qiladi.

Men ilmni xor qilib, uni hokimlar eshigi oldiga olib bormayman, kimga ilm kerak bo‘lsa, o‘zi izlasin.— Imom al-Buxoriy, Buxoro amiriga javobi

Bilimingizni sinang