XotirAI logotipiXotirAI
📖 9-sinf · Adabiyot · 205–208-b.

Odil Yoqubov “Ulug‘bek xazinasi”: shahzoda tushi va ruhiyat tahlili

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Shahzodaning dahshatli tushi

Qisqacha: Shahzoda ipak ko‘rpachaga yonboshlab, tush ko‘radi: Ko‘ksaroyda katta bazmi jamshid qurilgan, barcha amirlar va muqarrablar yig‘ilgan. Eshikdan amir Sulton Jondor tarxon kirib sajda qiladi, shahzoda uni fitnachi deb baqiradi. Jondor kiyik boshini keltirdim deb oltin barkashni uzatadi. Shahzoda dasturxonni ochsa, barkashda qonga bo‘yalgan o‘z boshi yotadi. U dod solib uyg‘onadi.
Oltin barkashda... qonga bo‘yalgan uning o‘z boshi tirjayib yotarmish!..— shahzoda ko‘rgan tush tasviri, Odil Yoqubov asari

Uyg‘onish va saroybonga buyruq

Qisqacha: Shahzoda tushida ham, o‘ngida ham dod solib baqiradi. Yondosh xonadan balxlik saroybon va yana bir mahram yugurib chiqadi. Shahzoda choparga yorliq bitib, muhr bosib berishni buyuradi. Mavlononi yer ostidan bo‘lsa ham topib kelishni talab qiladi, saroybon bosh egib pastga tushib ketadi.

Nizomiy kitobidagi baytlar

Qisqacha: Shahzoda tushdagi sovuq manzarani quvish umidida ko‘k charm jildli, zarhal bezakli Nizomiy Ganjaviy kitobini oladi. Kitobni ochganda ko‘ziga tushgan ilk misralardagi “Padarkush, toj-u taxt, olti oy...” degan so‘zlar uni dahshatga soladi. U taxtga o‘tirganiga necha oy bo‘lganini hisoblaydi: Sha’bon oyi edi, bukun rabbiul avval, olti oy bo‘lmish. Shahzoda yer o‘pib, rahm-shafqat tilab yig‘laydi.
Padarkush... toj-u taxt... olti oydan oshmaydur...— shahzoda o‘qigan Nizomiy Ganjaviy baytlaridagi so‘zlar

Ruh va uning tasviri

Ruh — o‘ta murakkab tushuncha. Ruhiyatga daxldor narsalarni bilish qiyin, ko‘ngil bilan tuyish mumkin, xolos. Demak, ruh odamning ko‘ngliga tegishli hodisa ekan. Inson aqli ruhni to‘la tushunishga ojizlik qiladi.

Qachondir qilingan ish, bildirilgan fikr, so‘zlangan so‘z eskirishi mumkin, lekin inson ruhiyatining xususiyatlari hech qachon eskirmaydi. Shuning uchun ham badiiy ijodda odam ruhiyati tasviriga katta e’tibor qaratiladi.

Ruhiyat tahlili misollari

Chunonchi, raqibini yiqitolmagan Alpomishga qarata Oybarchin tomonidan aytilgan so‘zlar yigit ruhiyatini ostin-ustun qilib yuborgani va shu vaqtgacha yiqitolmagan dushmanini ko‘kka otgani sizga ma’lum. Yoki umrida ko‘zidan bir tomchi yosh chiqmagan Qo‘chqor Alomatning so‘zlari ta’sirida o‘zini tutolmay, o‘kirib-o‘kirib yig‘laganidan “Temir xotin” komediyasi orqali xabardor bo‘lasiz.

Siz tanishgan “Ulug‘bek xazinasi” romanidagi har bir personajning qilgan ishi, aytgan gapi uning ruhiy holatiga muvofiq keladi. Qanchalar yovuz va shuhratparast bo‘lmasin, otasiga tig‘ ko‘tarish Abdullatif uchun ham oson kechmaydi.

Roman ta’sirchanligi sababi

Yozuvchi o‘tmishda qanday yomonlik bo‘lganini aytibgina qo‘ymaydi, balki o‘tmishdagi yovuzlikni sodir etganlar yoki undan jabr ko‘rganlar qanday tuyg‘ularni kechirganliklarini, qanday ruhiy holatga tushganliklarini ham ishonarli ko‘rsatib beradi. Ayni shu holat bu romanning ta’sirchanligini ta’minlagan.

Badiiy asarni qiziqarli voqea tasvirining o‘zi qimmatli qilolmaydi. Sababi, qaydadir va qachondir yuz bergan voqealar, qanchalar muhim va qiziqarli bo‘lmasin, eskiradi, lekin o‘sha voqealarni kechirgan obrazlarning ruhiy holatlari hech qachon eskirmaydi.

Bilimingizni sinang

Shahzoda tushida eshikdan kirgan amir Sulton Jondorni ko‘rib, qanday so‘zlar bilan baqiradi?
  1. Ushlanglar bu fitnachini!
  2. Olib chiqinglar bu elchini!
  3. Ushlanglar bu sotqinni!
  4. Tezroq bazmni boshlanglar!

To‘g‘ri javob: Ushlanglar bu fitnachini!. Shahzoda tushida Jondorga qarab «Ushlanglar bu fitnachini!» deb baqiradi.

Shahzoda tushida amir Jondor oltin barkashni uzatib, shahzodaga qaysi hayvonning boshini keltirganini aytadi?
  1. Bo‘rining
  2. Burgutning
  3. Kiyikning
  4. Qoplonning

To‘g‘ri javob: Kiyikning. Jondor «Bukun bir kiyikning boshini keltirdim!» deydi.

Shahzoda tushida oltin barkashdagi dasturxonni ochganda nimani ko‘radi?
  1. Qonga bo‘yalgan o‘z boshini
  2. Oltin tojni
  3. Amir Jondorning boshini
  4. Kiyikning boshini

To‘g‘ri javob: Qonga bo‘yalgan o‘z boshini. Barkashda qonga bo‘yalgan shahzodaning o‘z boshi yotgan.

Dahshatli tushdan uyg‘ongan shahzoda saroybonga Mavlono haqida qanday buyruq beradi?
  1. Mavlononi zindonga tashlashni
  2. Mavlononi saroydan quvib yuborishni
  3. Yer ostidan bo‘lsa ham darhol topib kelishni
  4. Mavlononi toj-u taxtga taklif qilishni

To‘g‘ri javob: Yer ostidan bo‘lsa ham darhol topib kelishni. Shahzoda Mavlononi yer ostidan bo‘lsa-da, darhol topib kelishni buyuradi.

Shahzoda tushdagi sovuq manzarani quvish umidida kimning ko‘k charm jildli, zarhal bezakli qalin kitobini oladi?
  1. Alisher Navoiyning
  2. Nizomiy Ganjaviyning
  3. Sa’diy Sheroziyning
  4. Abdurahmon Jomiyning

To‘g‘ri javob: Nizomiy Ganjaviyning. Shahzoda Nizomiy Ganjaviyning kitobini oladi.

Shahzoda taxtga o‘tirganiga necha oy bo‘lganini hisoblaganda, u qaysi oy edi deb eslaydi?
  1. Muharram oyi
  2. Ramazon oyi
  3. Sha’bon oyi
  4. Rajab oyi

To‘g‘ri javob: Sha’bon oyi. Shahzoda hisoblaganda Sha’bon oyi edi, bugun rabbiul avval – olti oy bo‘lgan.

“Ulug‘bek xazinasi” parchasida rabbiul avval oyi qaysi yilning qaysi oyiga to‘g‘ri kelishi aytiladi?
  1. 1450-yilning may oyiga
  2. 1451-yilning may oyiga
  3. 1449-yilning aprel oyiga
  4. 1450-yilning iyun oyiga

To‘g‘ri javob: 1450-yilning may oyiga. Rabbiul avval – 1450-yilning may oyiga to‘g‘ri keladi.

Ruh haqidagi mulohazaga ko‘ra, ruhiyatga daxldor narsalarni bilishning qanday yo‘li bor?
  1. Ko‘ngil bilan tuyish
  2. Kitoblardan yodlash
  3. Tajriba orqali o‘lchash
  4. Faqat aql bilan to‘la tushunish

To‘g‘ri javob: Ko‘ngil bilan tuyish. Ruh o‘ta murakkab tushuncha; aql uni to‘la tushunishga ojiz, uni faqat ko‘ngil bilan tuyish mumkin.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiOdil Yoqubov “Ulug‘bek xazinasi”: lahim va tun suhbatlariKeyingi →Abdulla Oripov hayoti va “Sohibqiron” dramatik dostoni