XotirAI logotipiXotirAI
📖 9-sinf · Adabiyot · 223–228-b.

Oripov “Sohibqiron” dramasi va she’riyati

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Naftandoz va Qosimbek

Qisqacha: Temur o‘z qo‘shinida naftandoz deb atalgan o‘t purkagich yarog‘ borligini aytib, uni o‘rda tomon yo‘naltirishni buyuradi. Aloviddin “Chiroyli mot! Mot!” deydi. Yasovul Rum sultoni asir olinganini xabar qiladi. Yasovulning ismi Qosimbek, u Kesh shahridan, otasi Dehli jangida shahid ketgan. Temur uni siylab, Samarqandga qaytganda bir nabirasini unga nikohlab berishni va’da qiladi.
Bizning uchun g‘oyat qutlug‘ mujda keltirding, / O‘g‘lim, seni siylagayman bu mujda uchun.— Amir Temur, “Sohibqiron” dramasi (Qosimbekka)

Temur va asir Boyazid

Qisqacha: Temur Boyazidni oyoq-qo‘li bog‘liq holda olib kirishganda, uning oyoq-qo‘lini yechishni buyuradi va taassuf bildiradi. Boyazid asir bo‘lsa-da, uning iltifotiga zor emasligini aytadi. Temur Boyazidni yildirim laqabli chaqmoqqa o‘xshatadi: u cho‘ng temirga urilib chilparchin bo‘ldi. Temur o‘zini langu, Boyazidni ko‘r deb ataydi va taqdir ikkalasiga yer yuzining jilovini bergan, ular Yaratganning huzurida ojiz bandalar, deydi.
Chumolilar xor qilishsa arslon rutbasin, / Buzilgaydir o‘rmonning ham qonuniyati.— Amir Temur, “Sohibqiron” dramasi (Boyazid haqida)

“Sohibqiron”: Temur siymosi

“Sohibqiron” dramasida Amir Temur janglar ichida emas, balki ko‘proq o‘ylar girdobida aks ettiriladi. Asarda Temurning murakkab tabiati uning sulton Boyazid, amirlar, o‘g‘illariga munosabatini ko‘rsatish mobaynida yorqin aks etgan.

Amir Temur tajribali hukmdor va o‘ychil mutafakkir sifatida davlatni ushlab turguvchi tayanchlarni: “Mo‘l xazina, yagona shoh, yengilmas lashkar”, — deya belgilaydi. Uning jahongirlik tabiati suruvda bitta cho‘pon bo‘lganiday, xalqni ham bir podshoh boshqarishi kerakligi borasidagi qanoatida namoyon bo‘ladi.

Hukmdorlar seva turib fuqarolarni, Umid hamda qo‘rquv ichra saqlashi darkor— Amir Temur, “Sohibqiron” dramasi

Boyazid xati va tarixiy missiya

Dostonda Boyazidning Amir Temurga yozgan xatidagi haqoratlar uni jang qilishga majbur etgani ishonarli tasvirlangan. Muallif hech bir musulmon chidashi mumkin bo‘lmagan bunday odobsizlikka Temurning jang bilan javob berishi tabiiyligini tarixiy haqiqatga ham mos holda ko‘rsatadi.

Asar bosh qahramoni Amir Temur xato qilib, birovlarning umriga zomin bo‘lishdan qo‘rqadi. Ammo o‘zini buyuk bir tarixiy missiyaning ijrochisi deb biladi. Jahongir jangovar yurishlarida doim biror xalqqa qarshi emas, balki yovuz hukmdorga qarshi qo‘shin tortadi. Shu tariqa, muallif Sohibqiron faoliyatining axloqiy asoslarini aks ettiradi.

Unutmagil, muzaffarman haqligim uchun— Amir Temur, “Sohibqiron” dramasi

Temur va Ahmad Yassaviy

Asarda Amir Temurning o‘z dushmanlari gunohlarini ham kechira oladigan shaxs ekani sulton Boyazid, ezgu amalli kishilarni taqdirlashi Qosimbek timsollari orqali aks ettirilgan.

Drama bilan to‘liq tanishgan kitobxon Amir Temurning Ahmad Yassaviy bilan uchrashuvi asarning eng ta’sirli lavhalaridan biri ekanligiga amin bo‘ladi. Hazrat Yassaviyning: “Ayt-chi, Temur, sen besabab qon to‘kkanmisan?” — degan so‘rog‘iga javob berish jahongirga oson kechmaydi.

Sohibqiron islomiy tartiblar o‘rnatish, adolatni qaror toptirish uchun qon to‘kkani haqida o‘ylaydi. Olamni kuch bilan bosib olgandan, odamlar dilini haq so‘z bilan zabt etish to‘g‘riroqligi haqidagi fikr Yassaviy hazratlarining shaxsiyatini ifoda etadi.

Oripov lirikasining mohiyati

Abdulla Oripov lirikasi orqali o‘zbek she’riyatiga ko‘ngil dardlarining suvratlari, ruhiy iztiroblar manzarasi, armonga aylangan orzularning inson sezimlarida qoldirgan izlar tasviri kirib keldi.

Abdulla Oripov tuyg‘ulari quruqshagan o‘zbek she’riyatiga o‘ychil g‘am va g‘amga qorishgan o‘y olib kirdi. Shoir alohida bir odam va uning dardlari haqida o‘yga botdi, qalam surdi. Bu odam shoirning o‘zi edi.

O‘tgan asrning 60—70- yillarida Abdulla Oripov she’riyati o‘zbek millatini tuyg‘ularning qurib qolishidan saqlab qoldi. Shuning uchun ham shoirni o‘zbek she’riyatida o‘z davrini yaratgan ijodkor deyish mumkin.

Oripov misralari va tashbihlari

Abdulla Oripov she’riyatini millat ruhining timsoliga aylantirgan sifatlardan yana biri — undagi obrazlarning teran xalqchil tomirlarga egaligida.

Asablar tuproqqa cho‘kkan edi tiz— A. Oripov (zilzila paytidagi ruhiy holat)
Yiroq-yiroqlardan mungli va uzun Turnalar tovushin tinglardim faqat— A. Oripov (pokiza yoshlik davri)
Qaro sochlaringda oppoq alanga— A. Oripov (tashbih)
Yorilmagan yaraday sevgi!— A. Oripov (mavhum tuyg‘uni chizish)

Bilimingizni sinang

“Sohibqiron” dramasida Amir Temur davlatni ushlab turguvchi tayanchlar sifatida nimalarni belgilaydi?
  1. Mo‘l xazina, yagona shoh, yengilmas lashkar
  2. Adolat, ilm, yengilmas lashkar
  3. Mo‘l xazina, ko‘p amir, sodiq xalq
  4. Yagona shoh, tinch yurt, mo‘l hosil

To‘g‘ri javob: Mo‘l xazina, yagona shoh, yengilmas lashkar. Temur tayanchlar: mo‘l xazina, yagona shoh, yengilmas lashkar.

Amir Temurning jahongirlik tabiati dramada qanday qarashda namoyon bo‘ladi?
  1. Suruvga bitta cho‘pon kabi, xalqqa ham bitta podshoh kerak degan qarashda
  2. Davlatni bir necha hukmdor teng boshqarishi kerak degan qarashda
  3. Hukmdorni xalq o‘z ichidan saylashi kerak degan qarashda
  4. Har bir viloyatni o‘z hukmdori boshqarishi kerak degan qarashda

To‘g‘ri javob: Suruvga bitta cho‘pon kabi, xalqqa ham bitta podshoh kerak degan qarashda. Temur suruvda bitta cho‘pon bo‘lganiday, xalqni ham bir podshoh boshqarishi kerak, deb hisoblaydi.

“Hukmdorlar seva turib fuqarolarni, Umid hamda qo‘rquv ichra saqlashi darkor” fikri “Sohibqiron” dramasida kimning fuqarolarga munosabatini aks ettiradi?
  1. Yasovul Qosimbekning
  2. Sulton Boyazidning
  3. Amir Temurning
  4. Hazrat Yassaviyning

To‘g‘ri javob: Amir Temurning. Bu qarash Amir Temurning fuqarolarga munosabatini ifodalaydi.

“Unutmagil, muzaffarman haqligim uchun” so‘zlari “Sohibqiron” dramasidagi qaysi qahramonga tegishli?
  1. Amir Temurga
  2. Hazrat Yassaviyga
  3. Sulton Boyazidga
  4. Yasovul Qosimbekka

To‘g‘ri javob: Amir Temurga. Bu so‘zlar Amir Temurning jahongir fikrlash tarzidan kelib chiqadi.

“Sohibqiron” dramasida Temurning dushmanlari gunohini kechira olishi qaysi qahramon, ezgu amalli kishilarni taqdirlashi esa qaysi qahramon timsoli orqali aks ettirilgan?
  1. Kechirish – Boyazid, taqdirlash – Yassaviy
  2. Kechirish – Qosimbek, taqdirlash – Boyazid
  3. Kechirish – Yassaviy, taqdirlash – Qosimbek
  4. Kechirish – Boyazid, taqdirlash – Qosimbek

To‘g‘ri javob: Kechirish – Boyazid, taqdirlash – Qosimbek. Kechirimlilik Boyazid, ezgu amalli kishini taqdirlash Qosimbek timsoli orqali ko‘rsatilgan.

“Sohibqiron”da Boyazid Temurga yozgan xatida qaysi so‘zlar bilan haqorat qiladi?
  1. “Taxting boshingga ag‘darilgay”
  2. “Xotunlaring uch taloq bo‘lgay”
  3. “Lashkaring sarhad ortida qolgay”
  4. “Nomingni xalq unutgay”

To‘g‘ri javob: “Xotunlaring uch taloq bo‘lgay”. Xatda: «Bilib qo‘yki, xotunlaring uch taloq bo‘lgay» deyilgan.

Muallif nima uchun Temurning Boyazid xatiga jang bilan javob berishini tabiiy va tarixiy haqiqatga mos ko‘rsatadi?
  1. Chunki Boyazid Samarqandni qamal qilib turgan
  2. Chunki Hazrat Yassaviy shunday buyurgan
  3. Chunki Temur butun dunyoni bosib olishni maqsad qilgan
  4. Chunki bunday odobsizlikka hech bir musulmon chidashi mumkin emas

To‘g‘ri javob: Chunki bunday odobsizlikka hech bir musulmon chidashi mumkin emas. Hech bir musulmon chidashi mumkin bo‘lmagan odobsizlikka Temur jang bilan javob beradi.

“Sohibqiron” dramasiga ko‘ra, Amir Temur jangovar yurishlarida doim kimga qarshi qo‘shin tortadi?
  1. Har bir musulmon bo‘lmagan xalqqa qarshi
  2. Faqat Rum xalqiga qarshi
  3. Biror xalqqa qarshi emas, yovuz hukmdorga qarshi
  4. Faqat o‘z amirlariga qarshi

To‘g‘ri javob: Biror xalqqa qarshi emas, yovuz hukmdorga qarshi. Temur biror xalqqa emas, yovuz hukmdorga qarshi qo‘shin tortadi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiAbdulla Oripov hayoti va “Sohibqiron” dramatik dostoniKeyingi →Omon Matjon hayoti va she’rlari