Omon Matjon hayoti va she’rlari

Mavzular

Tug‘ilishi va oilasi

Zamonaviy o‘zbek she’riyatining yirik vakili Omon Matjon 1943- yilning 14- fevralida Xorazm viloyati Gurlan tumanining Bog‘olon qishlog‘ida tug‘ilgan. Otasi — Matjon Jumaniyoz o‘g‘li qishloq pochta bo‘limi boshlig‘i bo‘lgan. Katta bobolari Jumaniyoz yirik savdogar boy bo‘lgan.

Omonning onasi Xotira opa go‘zal va oqila ayol bo‘lib, bo‘lajak shoir hali go‘dak ekanida dunyodan o‘tgan.

Men she’r yozsam, endi uni qog‘ozga emas, / Anov yal-yal yonayotgan o‘tga yozaman.— Omon Matjon

Bolalik va ilk she’r

Omon Matjon bolalik xotirasida eslaydi: “Otam pochtada ishlaganlaridan uyda non bo‘lmasa-da, gazeta-jurnal bo‘lar edi. Esimda, 1953- yilning 5- martida maktabda ertalab, hovlida majlis bo‘lib, maktab o‘quv bo‘limi mudiri Stalinning o‘lganini yig‘ilganlarga ma’lum qildi.”

Tabiatan iste’dodli, ta’sirchan va g‘oyat ko‘p o‘qiydigan Omon Matjon uchinchi sinflarda o‘qib yurgan paytlarida she’rlar, ertaklar yozgan. Ilk she’ri 1958- yilning 15- martida Yangibozor tuman gazetasida bosilib chiqqan. O‘n olti yoshida o‘rta maktabni tugatgan.

O‘qishi va harbiy xizmati

Omon so‘zga mehr qo‘ygani sabab adabiyotni tanlamoqchi bo‘ladi. Ammo otasining istagiga bo‘ysunib, Aloqa institutiga hujjat topshiradi. Imtihonlardan o‘tolmagach, radio-telefon tuzatish kursida o‘qib, montyorlik qiladi. Keyingi yili Samarqand universitetining Filologiya fakultetiga o‘qishga kiradi. O‘qish o‘rtasida harbiy xizmatga boradi.

Harbiy qismning katta kutubxonasidagi deyarli barcha asarlarni o‘qib chiqadi. Askarlikdagi uch yil bo‘sh ketmasin deb, har kuni kamida bittadan she’r yozadi. “Sharq yulduzi” jurnalining 1965- yil 5- sonida askarning she’rlari bosilib chiqadi.

Kitoblari

• “Ochiq derazalar” (1970), “Karvon qo‘ng‘irog‘i” (1973), “Quyosh soati” (1974), “Yonayotgan daraxt” (1977), “Yarador chaqmoq” (1979), “Haqqush qichqirig‘i” (1979),
• “Seni yaxshi ko‘raman” (1981), “Daraxtlar va giyohlar” (1984), “Gaplashadigan vaqtlar” (1986), “Ming bir yog‘du” (1989), “O‘rtamizda birgina olma” (1990), “Qush yo‘li” (1993), “Imon yog‘dusi” (1994), “Saylanma” (1997), “Ardaxiva” (2001)

Shoirning o‘ttizga yaqin kitobi dunyo yuzini ko‘rgan.

Ish faoliyati va unvoni

Shoir oliy maktabni bitirgach, Toshkentga kelib, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyotda muharrir, bo‘lim mudiri, so‘ng “Yoshlik” jurnali bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maslahatchisi, O‘zbekiston davlat Matbuot qo‘mitasi raisi o‘rinbosari, “Cho‘lpon” nashriyoti direktori lavozimlarida mehnat qilgan. Omon Matjon 1993- yilda “O‘zbekiston xalq shoiri” unvoniga sazovor bo‘ldi.

She’riyatning turli janrlarida muvaffaqiyat bilan ijod qilayotgan shoir tuyg‘ularining samimiyligi, tilining shiradorligi, ifodasining ta’sirchanligi bilan boshqa ijodkorlardan ajralib turadi.

“Vatan mehri” she’ri

Yetti iqlim maftun bo‘lgan navolar yurti, / Vatan birla millatga jon fidolar yurti!— Omon Matjon, “Vatan mehri”

Vatan mehri – xayollarim uzra billur toj, / Vatan mehri – orzularim ramzi bebaho,— Omon Matjon, “Vatan mehri”

“Avvalgilarg‘a o‘xshamas” taxmisi

Charx avzoyi bu dam avvalgilarg‘a o‘xshamas, / Kotib-u davr-u raqam avvalgilarg‘a o‘xshamas— Omon Matjon, “Avvalgilarg‘a o‘xshamas” (Navoiy g‘azaliga muxammas)

Ona Sharq tojin kiyur! Zulmatda ushlatmang meni, / Bodayi haq mastiman, yolg‘onga uyg‘atmang meni— Omon Matjon, “Avvalgilarg‘a o‘xshamas”

“Eng so‘nggi xazina”: ikki urug‘

Xalqning fe’li o‘z yeriga o‘xsharkan: / Katta urug‘ yalqov, loqayd yasharkan!— Omon Matjon, “Eng so‘nggi xazina”

“Eng so‘nggi xazina”: qullik va g‘urur

Unda hali o‘zi bilmas zo‘r ganj bor! / Bu g‘ururdir! U – har qalbning qa’rida! / Shuni uyg‘ot hali imkon borida! / Uyg‘otolsang – xalqing xalqqa do‘nadi, / Yo‘qsa, butkul so‘nadi!— Dono, Omon Matjon “Eng so‘nggi xazina”

“Eng so‘nggi xazina” talqini

Shoirning mustabid tuzum hukmronligi avjiga chiqqan bir zamonda yozilgan “Eng so‘nggi xazina” deb nomlanadigan she’ridagi insoniy jasorat va badiiy joziba kishini hayratga soladi. She’rda millatning o‘zligini tayin etadigan eng so‘nggi va bebaho xazina – milliy g‘urur ekani voqeaband yo‘sinda aks ettirilgan.

Katta urug‘ning surligi, ustamonligi tufayli shunchaki yondosh yashayotgan kichik elat oldin qo‘shniga, keyin do‘stga, so‘ng iniga, oxiri qulga aylanib qolganligi juda ta’sirli va mardona ko‘rsatilgan.

Shoir milliy g‘ururni yo‘qotmay asrash kerakligini, usiz milliy erkka erishib bo‘lmasligini tasvirlaydi. She’rning jumboqsimon tugallanishi ham poetik samara keltirib, o‘quvchini fikrlashga undaydi.

Matjon she’riyatining xususiyatlari

Xalq oddiy odamlardan iborat ekanligini, uning orasida oliyjanob-u buyuklar ham, pastkash-u qalloblar ham borligini, shu bois xalqni muqaddaslashtirish o‘rniga uning ma’naviy darajasini ko‘tarish kerakligi shoir she’rlarida yorqin ifodalangan.

Hazrat Alisher Navoiyning “Avvalgilarg‘a o‘xshamas” radifli g‘azaliga Omon Matjon bog‘lagan taxmisdagi ko‘plab tasvirlar buyuk shoirga berilgan munosib javobday taassurot qoldiradi.

Omon Matjon she’rlarida Xorazm vohasiga xos so‘z boyligidan, o‘sha yurtning afsonalaridan, xorazmliklarning shirin lafzidan o‘rinli foydalanadi. Shoir xalq ijodiga tez-tez murojaat qiladi.

Bilimingizni sinang