Sharof Boshbekov “Temir xotin” va Uilyam Shekspir hayoti

Mavzular

Alomat gipnozi va mikrosxema

Yana o‘ynaylik, yana kuylaylik, iqbolimiz porloq ekan, davron suraylik— Alomat kuylagan qo‘shiq, “Temir xotin” komediyasi

Beshinchi sahna: Qumri qaytadi

Turibmiz — biz bir so‘zli odammiz.— Qo‘chqor, “Temir xotin”

Elektromagnit to‘lqin va lokator

Bitta bayroq, bitta lokator!— Qo‘chqor, “Temir xotin”

Alomatning o‘limi: Olimjon ayblovi

Bitta o‘zbek ayoli nima ish qilsa, shuning yarmini qildi, xolos...— Qo‘chqor, “Temir xotin”

“Temir xotin”ga adabiy baho

“Temir xotin” komediyasi badiiy saviyasi va estetik qimmati jihatidan nafaqat Sharof Boshbekov ijodi, balki o‘zbek dramaturgiyasida betakror hodisa hisoblanadi. Bu pyesa oldin respublika teatr festivalida bosh sovringa loyiq topildi. So‘ngra O‘rta Osiyo respublikalari orasida o‘tkazilgan teatr festivalining mutlaq g‘olibi bo‘ldi. Ushbu asar asosida badiiy film, operetta ishlandi.

Muallif asar boshidayoq Qo‘chqorning ro‘zg‘oridagi barcha narsada nimadir yetishmasligini aks ettiradi. Qo‘chqorning uyidagi derazaning bir ko‘zi yo‘qligi, romlardan biri bo‘yalgan bo‘lsa, boshqasi bo‘yalmagani, so‘rining bir oyog‘i yetishmasligi, choynakning jo‘mragi singani, piyolaning labi uchgani kabi kemtikliklar tasviri qahramonning g‘arib turmush tarziga ko‘nikkan va boshqacha yashashni xayoliga ham keltirmaydigan odam ekanini namoyish etishga xizmat qilgan.

Qo‘chqor obrazi

Qo‘chqorning ayoliga qilayotgan muomala yo‘sini tasviri o‘zbek oilasidagi o‘zaro munosabatlarni hayotiy aks ettirishning go‘zal namunasidir. Qo‘chqor ko‘pchilik o‘zbek erkaklari singari ayoliga tepadan kelib muomala qiladi. Ayni shu jihat bu timsolning milliyligi va hayotiyligini ta’minlagan. Qo‘chqorning sodda, dovdir, ayni vaqtda, topqir, chapani, so‘zamol, hazilkash va maqtanishga moyil odamligi uni o‘quvchiga yoqimliroq ko‘rsatadi.

O‘zi tushgan har qanday holatga ko‘nikaveradigan, ayni vaqtda, o‘zini vaziyatning egasi sanaydigan Qo‘chqor siyrati shu tarzda namoyon bo‘ladi. Komediyadagi: “Qo‘chqor ekan deb bog‘lab tashlayveradimi?” tarzidagi e’tirozida qahramonning gapga chechanligi ko‘rinadi.

“Ket” so‘zi va onasinikiga ketish

Chunonchi, Qumrining: “Aytadiganingizni aytdingiz...”, — degan birgina gapining tagida ulkan ko‘ngilsizlik yotganligini payqash mumkin. Ehtimol, qahramon mastlik bilan ayolini “ket” degandir. Ma’lumki, o‘zbek oilasida ayolni “ket” deyish – taloq qilishga yaqin bir holat. Shu bois bobolar bu so‘zni qo‘llashdan saqlanganlar.

Asarda Qumri tilidan uning aynan onasinikiga ketayotgani ta’kidlanishi ham bejiz emas. Nega “otasiniki”ga emas, “onasiniki”ga? Chunki turmushga chiqqan o‘zbek qizi uchun otaning oldiga qaytib borish – juda ham og‘ir. Ota qizining qaytib kelishini og‘ir qabul qiladi. Isnod, nomus deb biladi. Ona esa haq-nohaqligidan qat’i nazar, hamisha farzandi yonini oladi, uni tushunadi va kechiradi.

Qumri obrazi va “rakatopsin”

Qo‘chqorning nutqidagi o‘ziga xoslik timsolning ichki dunyosini anglatishga xizmat qiladi. Chunonchi, Qo‘chqor tilidan ko‘p ishlatilgan “rakatopsin” so‘zi, uning sal narsaga lovullab ketaverishi tasviri o‘quvchida qahramon shaxsi haqida aniq tasavvur uyg‘otadi.

Qumri timsolida o‘zbek ayoliga xos jihatlar ulkan mahorat bilan aks ettirilgan. Bu obrazda ayollarimizdagi eng yuksak insoniy fazilatlar ustalik bilan tasvirlangan.

O‘zbek ayolining qudrati ojizligida, o‘z kuch-u imkoniyatini namoyish qilavermasligi, hatto, buni bilmasligida ekani mislsiz bir mahorat bilan ko‘rsatiladi. Qo‘chqor ayoliga “ko‘p o‘qishi” bilan maqtanganda Qumri erining aslida o‘qimishlilik darajasi qandayligini juda yaxshi bilgani holda uni fosh etmaydi, uyaltirmaydi. Erni yolg‘onchi qilishga o‘zbek ayolining ichki odobi yo‘l qo‘ymasligini muallif sezdirmay ko‘rsatgan.

Uilyam Shekspir: tug‘ilishi va oilasi

Ingliz shoiri, dramaturgi, aktyori Uilyam Shekspir 1564- yilning 23- aprelida Yorkshir grafligidagi Stratford shahrida dunyoga keldi. Otasi — Jon Shekspir shaharning taniqli kishilaridan bo‘lib, shahar boshqaruvining turli lavozimlarida ishlagan edi. Onasi — Meri kambag‘allashgan dvoryan Robert Ardenning qizi edi.

O‘smir Uilyam Shekspir Stratforddagi shaharliklarning o‘g‘illari bepul tahsil ko‘radigan hamda, asosan, til va adabiyot o‘rgatiladigan maktabda ta’lim olgan.

Cherkov daftarida uning 1582- yilning 27- noyabrida stratfordlik Enn Xatauey ismli qizga uylangani hamda to‘ng‘ich farzandlari Syuzen 1583- yilning 26- mayida, egizaklari: Hamlet va Judit 1585- yilning 2- fevralida cho‘qintirilgani bitilgan.

Londonda dastlabki yutuqlar

Shekspir 1592- yilda Londonga boradi va teatrda aktyorlik qiladi. U 1593- yilga qadar birorta asar e’lon qilgan emas. Shekspir 1593- yilda “Venera va Adonis” deb nomlangan dostonni chop ettirdi. Adabiyotning homiysi bo‘lmish yosh gersog Sautgemptonga bag‘ishlangan bu asar kutilmaganda katta muvaffaqiyat qozondi va ketma-ket sakkiz marta nashr qilindi. 1594- yilda birinchi asariga izma-iz “Lukresiya” nomli katta dostonni e’lon qildi. Shu yilning 28- dekabrida “Greyz Inn” teatrida Shekspirning “Xatolar komediyasi” asari o‘ynaldi.

Bunga otasi Jon Shekspirning bir necha yillik urinishlardan keyin 1596- yilda Geraldik palatadan “jentelmen”lik martabasini beradigan gerbni sotib olganligi birinchi dalil bo‘lsa, Shekspirning 1597- yilda Stratforddan bog‘i bor katta uy olganligi ikkinchi dalildir.

Plavt va Seneka rimliklar uchun komediya va tragediya borasida tengsiz bo‘lgani singari Shekspir inglizlar uchun pyesaning har ikki turida ham beqiyosdir— F. Meres, “Aql xazinasi” kitobi, 1598-yil

Globus teatri, truppa va vafot

1598- yilda aka-uka Berbejilar Londonning chetidagi eski teatrni buzib, uning uskunalaridan Temza daryosining janubiy qirg‘og‘ida “Globus” teatrini tikladilar. Shekspir ham yangi teatrning hissadorlaridan biri, ham o‘z ijodiy guruhiga ega aktyor edi. 1608- yilda u katta foyda keltiradigan “Blekfrayerz” teatrining ham hissadorlaridan biriga aylandi. 1603- yilda qirol Yakov Shekspir truppasini o‘z himoyatiga oldi. Guruh a’zolari “Qirol hazratlarining xizmatkorlari” deb atalib, kamerdinerlar singari saroy xodimlari hisoblanishardi.

Shu tariqa mashhur aktyor asta-sekin adabiy ijoddan chetlashdi, teatrdan ham uzoqlashdi va 1612- yilda ota yurtiga butunlay ko‘chib keladi. 1616- yilning 23- aprelida buyuk dramaturg, iste’dodli shoir, tengsiz aktyor Shekspir olamdan o‘tdi.

Shekspir ijodi va asarlari

Shekspirning ijodiy taqdiri juda g‘alati kechgan. Qanchalik mashhur bo‘lmasin, hayotlik chog‘ida bironta pyesasi risoladagiday nashr qilinmagan edi. Ularning aksariyati 1623- yilga kelib, adib o‘limidan yetti yil o‘tgach, dunyo yuzini ko‘rdi.

Aktyor sifatida ko‘proq qirollarning rollarini o‘ynaganligi qayd etilgan. “Hamlet”da Arvoh, “Sizga bu yoqadimi?” spektaklida Odam rollarini ijro etgani ba’zi hujjatlar orqali yetib kelgan.

Ijodiy umri mobaynida V. Shekspir o‘ttiz olti dramatik asar, 154 sonet va bir necha doston yozgan.

• “Qirol Lir”, “Romeo va Juletta” (1594–1595), “Hamlet” (1601), “Otello” (1604), “Makbet” (1606) singari tragediyalar
• “Yoz kechasidagi tush”, “Venetsiya savdogari”, “O‘n ikkinchi kecha” kabi komediyalar

Bilimingizni sinang