Chingiz Aytmatov hayoti va “Asrga tatigulik kun” parchasi

Mavzular

Aytmatov tug‘ilishi va oilasi

Turkiy xalqlarning iftixori bo‘lmish Chingiz Aytmatov jahon adabiyotining yorqin namoyandasi edi. Uning asarlari dunyodagi 191 tilga tarjima qilingan.

Chingiz Aytmatov 1928- yilning 12- dekabrida Qirg‘izistonning Talas vodiysidagi Shakar ovulida tug‘ilgan. Bolaligidanoq hayot qiyinchiliklarini tatigan. Bobosi Aytmat qo‘li gul hunarmand va ajoyib qo‘bizchi bo‘lgan. Otasi To‘raqul Aytmatov rus-tuzem maktabida tahsil ko‘rgan, o‘qimishli, fikri tiniq tashkilotchi odam edi.

1937- yilda sho‘ro hukumati tomonidan qamalib, yo‘q qilingach, oila boshiga ko‘p og‘ir savdolar tushadi. Bo‘lajak adibning onasi Naima Aytmatova ham o‘qimishli, oqila ayol bo‘lganini aytishadi.

Bolalik va o‘qish yillari

Oilaning to‘ng‘ich farzandi Chingiz oldin rus maktabida o‘qidi. Otasi qamalib, qishloqqa qaytishga majbur bo‘lishgach, qirg‘iz maktabida ta’lim oldi. Qishloqdagi eng savodli erkak sifatida endigina o‘n to‘rt yoshga to‘lganiga qaramay qishloq kengashi kotibi, so‘ng soliq yig‘uvchi, traktorchilar brigadasida hisobchi bo‘lib ishladi.

O‘rta maktabni bitirgan yigitcha zooveterinariya texnikumiga kirib o‘qiydi. So‘ng Qishloq xo‘jalik institutiga o‘qishga kirib, uni 1953- yilda tugatdi. Tajriba fermasida zootexnik bo‘lib ham ishladi.

Moskva kursi va dastlabki qissalar

Adabiyotga ishtiyoqi tufayli bora-bora u kasbini o‘zgartirishga qaror qildi. 1956—1958- yillarda Moskvadagi Oliy adabiyot kursida tahsil ko‘rdi. Bu yerda chinakam adabiy jarayon bilan yuzlashdi.

Agar men bu yerda o‘qimaganimda o‘z qissalarimni yoza olmagan bo‘lardim— Chingiz Aytmatov, Moskvadagi Oliy adabiyot kursi haqida

1957- yilda “Yuzma-yuz”, 1958- yilda “Jamila” qissalari chop etildi.

Lavozimlari va vafoti

Ch. Aytmatov 1958—1960- yillarda “Literaturniy Kirgizstan” jurnalida muharrir, 1961- yilda “Pravda” gazetasining O‘rta Osiyo va Qozog‘iston bo‘yicha maxsus muxbiri bo‘lib ishladi. 1962- yilda Qirg‘iziston Kinematografiya kengashi raisi bo‘ldi.

1988—1990- yillarda butunittifoq “Inostrannaya literatura” jurnalining Bosh muharriri bo‘ldi. 1991- yildan boshlab, Qirg‘iziston va Rossiya Federatsiyasining Lyuksemburg va Belgiyadagi elchisi bo‘lib ishladi.

Ch. Aytmatov 2008- yilning 10- iyunida sakson yoshida og‘ir kasallikdan vafot etdi.

Asarlari va dunyoviy shuhrati

Yozuvchining “Birinchi muallim”, “Yuzma-yuz”, “Jamila”, “Alvido, Gulsari”, “Oq kema” singari asarlari uning nomini jahonga tanitdi. Adibning “Asrga tatigulik kun”, “Qiyomat”, “Kassandra tamg‘asi”, “Tog‘lar qulaganda” romanlarida nafaqat bir millat va mamlakat, balki butun insoniyatga daxldor ma’naviy-axloqiy muammolar aks ettirildi.

Chingiz Aytmatov asarlari jahonning 191 tiliga o‘girilib, yetmish millionga yaqin nusxada chop etilgan.

Asarni mashhur tarjimon Asil Rashidov o‘zbek tiliga o‘girgan.

Edigey va Sobitjon

Nomus va vasiyat: Edilboy gapi

Ota-ku seniki, biroq sening o‘zing o‘zingniki bo‘lmay qolibsan.— Edilboy, Sobitjonga (“Asrga tatigulik kun”)

Ona Bayit va manqurt rivoyati

Bunday qiynoqqa duchor etilgan qul yo dahshatli azoblarga bardosh berolmay o‘lib ketar, yo xotirasidan umrbod mahkum etilib, o‘tmishini eslay olmaydigan qulga – manqurtga aylanib qolar edi.

Yolg‘iz manqurtgina bundan mustasno, isyon ko‘tarish, bo‘yin tovlash unga butunlay yot.

Bilimingizni sinang