XotirAI logotipiXotirAI
📖 9-sinf · Adabiyot · 339–348-b.

Aytmatov “Asrga tatigulik kun”: Nayman ona va manqurt

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Manqurt va xotiradan mahrumlik

Insonning insonlik fazilati, yaratilganda birga yaratilib, o‘lganda yana bir o‘zi bilan birga ketadigan va boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan birdan-bir noyob fazilati — xotirasi, aql-idroki bo‘lsa-yu, uni tag-tomiri bilan yulib olsalar, axir bu qanday bedodlik!?

O‘zlarining mudhish tarixida xiyonatkor sifatida shuhrat qozongan ko‘chmanchi jungjanglar eng muqaddas narsa – insonning muqaddas insoniylik mohiyatiga ham chang soldilar.— Chingiz Aytmatov, “Asrga tatigulik kun”

Nayman onaning dod-faryodi

Balki, shu boisdandir, manqurtga aylantirilgan o‘g‘lining g‘am-g‘ussasi olovida qovurilgan Nayman ona shunday zikr qildi:

Bo‘talog‘im, seni xotirangdan judo etayotganlarida, boshingga ko‘rinmas teriqalpoq o‘rnatib es-hushingdan ajratayotganlarida— Nayman ona, manqurtga aylantirilgan o‘g‘li haqida (“Asrga tatigulik kun”)

Savdogarlar ko‘rgan manqurt-cho‘pon

Bu voqea Osiyoning ko‘chmanchi janubiy sarhadlaridan siqib chiqarilgan jungjanglar shimol sari yopirilib kelib, Sario‘zak dashtlarini uzoq vaqtgacha egallab, bosib olgan yerlarni kengaytirish va aholini qullikka solish maqsadida tub xalqlar bilan tinimsiz urush olib borgan zamonlarda yuz bergan edi.

Qisqacha: Osoyishta damlarning birida naymanlar yurtiga savdogarlar karvon bilan kelib, choy ichib o‘tirib, Sario‘zakdagi quduqlar yonida tuyalar podasini o‘tlatayotgan yosh cho‘ponni ko‘rganlarini aytishadi. Cho‘pon manqurt bo‘lib chiqadi: o‘z ismini ham, ota-onasining ismini ham bilmaydi, faqat “ha” yoki “yo‘q” deb javob beradi va telpagini yechmaydi. Karvonchi ro‘mol tortiq qilishni taklif qilganda, manqurt oyga tikilishi haqida g‘uldirab gapiradi. Choy quyib o‘tirgan Nayman ona buni eshitib, dahshatga tushganini yashiradi.
Men har kuni oyga tikilaman, oy esa menga tikiladi.— manqurt-cho‘pon, savdogar savoliga javoban (“Asrga tatigulik kun”)

Nayman onaning o‘g‘li jangda yo‘qolishi

Qisqacha: Nayman onaning eri undan bir yil oldin halok bo‘lgan, o‘g‘li otasining o‘chini olish uchun jangga otlanadi. Jangda yigit ot yolini quchoqlaganicha yiqiladi, jang suronidan cho‘chigan ot uni uzangiga osilgan holda cho‘l ichkarisiga olib qochadi. Uni qutqarishga ketgan ikki naymandan biri kamon o‘qiga uchib halok bo‘ladi, ikkinchisi yaralanib qaytadi. Naymanlar jasadni necha kun izlaydilar, lekin topa olmaydilar; ona esa o‘g‘lining jasadi ko‘milmagani uchun tinchlik topmaydi.

Bu elat odatida halok bo‘lganlarni jang maydonida qoldirib ketish nomus sanalardi.

Nayman ona safarga otlanadi

Qisqacha: Nayman ona o‘sha manqurt o‘g‘li ekanini bilmaguncha ko‘ngli tinchimasligini angladi va kechqurundan safarga tayyorlandi: yegulik va suv oldi, urg‘ochi tuya Oqmoyani shay qildi. Erta tongda kalima qaytarib, Oqmoyada yo‘lga chiqdi. Savdogarlar aytgan Malaqumdichop jarligi etagida u ikki kun jungjanglardan qo‘rqib, manqurt cho‘ponni izladi.

Nayman ona erta tongda o‘tovdan chiqdi. “Ashhadu alla ilaha illallahu”, — deb pichirlagancha kalima qaytardi.

Ona va manqurt uchrashuvi

Qisqacha: Nayman ona tuyalar uyurini topib, uzoqdan tuyachini ko‘radi va yaqinlashib uni o‘g‘li deb taniydi. U o‘g‘lini quchoqlab yig‘laydi, lekin manqurt onasiga e’tibor ham bermaydi va onaning qo‘lini surib tashlab, tuyalar tomon ketadi. Ona uni taniyaptimi deb so‘raganda, manqurt yo‘q deb bosh chayqaydi, ismini so‘ralganda esa “Manqurt” deydi. Asl ismini eslashga urinadi, lekin to‘siqni yenga olmaydi.
O‘g‘ilginam, qarog‘im! Seni izlamagan joyim qolmadi!— Nayman ona, o‘g‘lini topgach (“Asrga tatigulik kun”)

Bilimingizni sinang

Aytmatovning “Asrga tatigulik kun” romanida manqurt uchun xo‘jayinning amri nima hisoblanadi?
  1. Eski odat
  2. Farz ham qarz
  3. Ixtiyoriy maslahat
  4. Mayda iltimos

To‘g‘ri javob: Farz ham qarz. Asarda xo‘jayinning amri manqurt uchun farz ham qarz sanaladi.

Aytmatov “Asrga tatigulik kun”da insonning boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan birdan-bir noyob fazilatini nima deb ko‘rsatadi?
  1. Jismoniy kuchi
  2. Urug‘-aymoqqa sadoqati
  3. Ko‘chmanchilik odati
  4. Xotirasi va aql-idroki

To‘g‘ri javob: Xotirasi va aql-idroki. Inson fazilati — xotirasi, aql-idroki; uni yulib olish bedodlik.

“O‘zlarining mudhish tarixida xiyonatkor sifatida shuhrat qozongan ko‘chmanchilar eng muqaddas narsa – insonning muqaddas insoniylik mohiyatiga ham chang soldilar.” (Aytmatov). Bu gapda kimlar haqida so‘z ketmoqda?
  1. Naymanlar
  2. Jungjanglar
  3. Sario‘zakning tub xalqlari
  4. Savdogarlar

To‘g‘ri javob: Jungjanglar. Iqtibosda xiyonatkor ko‘chmanchi jungjanglar nazarda tutilgan.

“Bo‘talog‘im, seni xotirangdan judo etayotganlarida, boshingga ko‘rinmas teriqalpoq o‘rnatib es-hushingdan ajratayotganlarida…” — “Asrga tatigulik kun”dagi bu zikr kimniki?
  1. Nayman onaniki
  2. Manqurt-cho‘ponniki
  3. Jungjang boshlig‘iniki
  4. Karvonchi savdogarniki

To‘g‘ri javob: Nayman onaniki. G‘am-g‘ussa olovida qovurilgan Nayman ona shunday zikr qilgan.

“Men har kuni oyga tikilaman, oy esa menga tikiladi.” — “Asrga tatigulik kun”da savdogar savoliga javoban bu so‘zlarni kim aytadi?
  1. Nayman ona
  2. Karvonchi savdogar
  3. Nayman onaning eri
  4. Manqurt-cho‘pon

To‘g‘ri javob: Manqurt-cho‘pon. Bu javobni savdogarlar ko‘rgan manqurt-cho‘pon bergan.

“O‘g‘ilginam, qarog‘im! Seni izlamagan joyim qolmadi!” — “Asrga tatigulik kun”da bu so‘zlarni kim kimga aytadi?
  1. Nayman ona topilgan o‘g‘liga
  2. Karvonchi cho‘ponga
  3. Manqurt onasiga
  4. Jungjang tuyachiga

To‘g‘ri javob: Nayman ona topilgan o‘g‘liga. Nayman ona manqurtga aylantirilgan o‘g‘lini topgach shunday deydi.

“Asrga tatigulik kun” asaridagi jungjanglar haqida qaysi hukmlar to‘g‘ri? I. Ular qullarni jonli xotiradan mahrum etish yo‘lini o‘ylab topgan. II. Ular o‘z tarixida xiyonatkor sifatida shuhrat qozongan. III. Ular Osiyoning shimoliy sarhadlaridan siqib chiqarilib, janub sari yopirilib kelgan.
  1. Faqat I
  2. II va III
  3. I va II
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: I va II. Jungjanglar janubiy sarhaddan siqib chiqarilib, shimol sari yopirilgan; III hukm noto‘g‘ri.

“Asrga tatigulik kun”dagi nomlarni ularga mos izohlar bilan moslang: 1) Oqmoya; 2) Malaqumdichop; 3) Nayman ona. a) savdogarlar manqurt tuyachini ko‘rgan jarlik etagi; b) onaning safardagi urg‘ochi tuyasi; c) savdogarlarga choy quyib o‘tirgan ayol.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-c, 2-a, 3-b
  3. 1-b, 2-c, 3-a
  4. 1-b, 2-a, 3-c

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. Oqmoya — tuya, Malaqumdichop — jarlik, choy quygan ayol — Nayman ona.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiChingiz Aytmatov hayoti va “Asrga tatigulik kun” parchasiKeyingi →Chingiz Aytmatov “Asrga tatigulik kun”: Nayman ona va pafos