XotirAI«O‘tkan kunlar»: Musulmonqul quladi, qipchoq masalasi
Mavzular
Toshkand ulamolarining xati
Qisqacha: Toshkand ulamo va ashroflari, jumladan domla Solihbek oxund, mulla Yusufbek hoji, Qosim va Niyoz qushbegilar, Karimqul, Muhammadrajab qo‘rboshi va Qambar sharbatdor Musulmonqul zulmi haqida kengashib xonga xat yozadilar. Ular Toshkand Qo‘qon hukumatidan yuz o‘girib mustaqillik e’lon qilishini, shunda Musulmonqul Toshkandga qo‘shin tortishini, qo‘shin orasidagi xon odamlari ichkaridan, toshkandliklar tashqaridan Musulmonqulni yo‘qotishini taklif qiladi.
- Yusufbek hoji – Toshkanddagi nufuzli mulla, tadbir egasi, Otabekning otasi.
- Solihbek oxund – Toshkand ulamosidan bo‘lgan domla.
Chirchiq bo‘yidagi jang
Qisqacha: Xudoyor xatdagi tadbirni ma’qul topib, tashakkur va pisandnoma yo‘lladi. Toshkand ashroflari Normuhammad qushbegini (Toshkand hokimi) chaqirib, murojaatnomani o‘qib eshitdirdilar, u qo‘llab-quvvatlashni o‘z bo‘yniga oldi va Qo‘qondan mustaqilligini e’lon qildi. Musulmonqul Toshkandga qarshi yurish qildi, Xudoyor ham u bilan birga chiqdi. Chirchiq bo‘yida Musulmonqulning qo‘shinidan bir qism Toshkand tomoniga o‘tib ketdi, Musulmonqul esa qochdi.
- Normuhammad qushbegi – Toshkand hokimi, Musulmonqulning qipchoq vaziri, keyin Toshkand mustaqilligini e’lon qilgan.
Qipchoqlar xonga o‘tdi
Qisqacha: Xudoyor qipchoq yigitlariga murojaat qilib, Musulmonqul tarafdori bo‘lmaganlar xizmatda qolaversin dedi. Qipchoqlar «bizning boshlug‘imiz Xudoyorxondir» deb javob berdi va qipchoq bilan o‘zbek aralashib ketdi. Toshkand xalqi xonni va Qo‘qon qo‘shinini shaharga tushirib, o‘rdada uch kun ziyofat berdi. Musulmonqul o‘rniga O‘ttaboy qushbegi (Marg‘ilon hokimi) mingboshi belgilandi va to‘rtinchi kuni xon Qo‘qonga qaytdi.
- O‘ttaboy qushbegi – Marg‘ilon hokimi, Musulmonqul o‘rniga mingboshi qilingan qipchoq.
— Biz Musulmonqulni tanimaymiz! Bizning bosh-— Qipchoq yigitlari Xudoyorning munodisiga javoban
Niyoz qushbegi majlisi
Qisqacha: Qish chiqar oldi, Musulmonqul voqeasidan yigirma kun o‘tdi. Muhammad Rajab qo‘rboshining uyidan bir necha qaytalab odam kelgach, Yusufbek hoji yig‘inga borishga majbur bo‘ldi. Yig‘inda Toshkandning o‘n besh chog‘li ashrof va ayonlari bor edi. Niyoz qushbegi O‘ttaboyni mingboshi qilish xato bo‘lganini aytib, qipchoqlardan uzil-kesil qutilish lozimligini taklif qildi. Qambar sharbatdor uni qo‘llab, ikki yo‘l bor: qipchoqni qirish yoki qipchoq qo‘lida qolish dedi.
- Niyoz qushbegi – Toshkand sarkardasi, qipchoqlarni qirish rejasining tashabbuskori.
- Qambar sharbatdor – Niyoz qushbegini qo‘llagan beklardan biri.
Hojining qarshiligi
Qisqacha: Yusufbek hoji qipchoqlarga qilich ko‘tarishga qarshi chiqdi: Musulmonqulni haydash zarur edi, haydadik, endi qipchoq xalqini emas, adovat sochgan bir necha kishini jazolash kerak, dedi. Qosim mingboshi Qo‘qonda ikki yilda yetmish sakkiz bek osilganini aytdi. Hoji Niyoz qushbegining kinasi O‘ttaboy mingboshi bo‘lgan kundan boshlanganini payqadi. U ko‘z yoshi bilan o‘rusning darvoza tegida kutib turganini eslatdi va majlisdan chiqib ketdi.
Aql, insof bilan ish qila-qila endi juda to‘ydik.— Majlisdan biri hojining so‘zini bo‘lib aytadi
Xonga noma
Qisqacha: Hoji chiqib ketgach, Niyoz qushbegi va boshqalar uni masxara qildilar. Ular hojiga «biz yanglishgan ekanmiz» deb aytib, yeng ichida tayyorlik ko‘rishga kelishdilar. Qushbegi xon Toshkanddan ketishidan oldin bu fikrni unga arz qilganini va xon «yaxshi, o‘ylab ko‘raman» degan javob berganini aytdi. Majlis xonga qipchoqlarni qirishga ruxsat so‘rab noma yozdi, noma ertasi xonga yuborilishi uchun maxsus kishi belgilandi. Niyoz qushbegi hojiga soxta gap eshittirish uchun majlisdan chiqib ketdi.
— Xon ko‘ngan hisob, — dedi.— Niyoz qushbegi xon fikrga rozi ekanini aytadi
Qorong‘i kunlar boshlandi
Qisqacha: Ikkinchi bo‘lim «Qorong‘i kunlar»: Marg‘ilondan qaytgan Otabek o‘n kundan keyin usta Alimdan xat oldi. Xatda qutidor Otabekdan xafaligini yozgani, kinaning dushman bilan supirilgani, Homid Otabekdan bir kun keyin o‘lgani, qutidorga jarima solinmagani bayon qilingan. Usta Alim o‘lgan Sodiqning onasi sirni bilishi mumkinligini ham yozgan. Marg‘ilondan boshqa xabar kelmay, Otabekning kunlari umid va qora xayollar orasida o‘tdi.
- Sodiqning onasi – Homidning shumligi o‘z boshiga yetgan, o‘g‘li o‘ldirilganlar orasida bo‘lgan xotin.
- O‘zbek oyim – Otabekning onasi.
- Hasanali – Otabekning xizmatkori, guzarda baqqollik do‘koni ochgan.
Otabek va Hasanali
Qisqacha: O‘zbek oyim o‘g‘li Marg‘ilonni tilga olmay qo‘yganidan quvonib, Zaynabni domlanikiga qistadi. Otabek savdoga yurishni tark etgani uchun Hasanali ishsiz qolgan, hoji dastmoya berib, uni guzarda baqqollik do‘koni ochtirgan edi. Otabek kutubxonadan kitob o‘qib o‘tirar, zerikkanda Hasanali do‘koniga chiqar yoki Salor bo‘ylariga, Chuqur qishloqqa borardi. O‘tgan kuni Chuqur qishloqqa tushib, asrga yaqin Hasanali do‘koniga kelib o‘tirganda, Hasanali undan nega Marg‘ilonga ketmayotganini so‘radi.
— Marg‘ilong‘a nega ketmay yuribsiz?— Hasanali Otabekdan so‘raydi
Bilimingizni sinang
Toshkand ulamo va ashroflari Musulmonqul zulmi haqida kengashgach, nima qilishga qaror qildilar?
- Rus hokimiyatiga murojaat qilishga
- Xonga xat yozishga
- Qo‘qonga qarshi qo‘shin tortishga
- Qipchoqlarni qirishga
To‘g‘ri javob: Xonga xat yozishga. Toshkand ulamo va ashroflari kengashib, xonga xat yozdilar.
Xatga ko‘ra, Toshkand mustaqillik e’lon qilsa, Musulmonqul qanday yo‘l tutishi aytilgan?
- Qo‘qonda qolib, sulh so‘rashi
- Xon bilan yarashib ketishi
- Rus qo‘shinidan yordam so‘rashi
- Albatta zolim qo‘shin tortishi
To‘g‘ri javob: Albatta zolim qo‘shin tortishi. Xatda Musulmonqul albatta zolim qo‘shin tortishi aytilgan.
Toshkand hokimi Normuhammad qushbegi ashroflar majlisida murojaatnomani eshitgach, qanday qaror qildi?
- Xonga sadoqat bildirib, qo‘shin yubordi
- Qo‘qondan bosh tortib, mustaqil hukumat e’lon qildi
- Majlisdan chiqib, Qo‘qonga qochdi
- Musulmonqul tomoniga o‘tib ketdi
To‘g‘ri javob: Qo‘qondan bosh tortib, mustaqil hukumat e’lon qildi. Normuhammad qushbegi Qo‘qondan bosh tortib, mustaqil hukumat e’lon qildi.
Musulmonqul qo‘shini yurishida Toshkand yigitlari bilan qaysi daryo bo‘yida yuzma-yuz keldi?
- Zarafshon bo‘yida
- Sirdaryo bo‘yida
- Salor bo‘yida
- Chirchiq bo‘yida
To‘g‘ri javob: Chirchiq bo‘yida. Musulmonqul qo‘shini Chirchiq bo‘yiga yetganda Toshkand yigitlari kutib turgan edi.
Chirchiq bo‘yidagi jangda Musulmonqul qo‘shinining bir firqasi nima qildi?
- Chirchiqni kechib o‘tib, qamal boshladi
- Toshkand yigitlari tomoniga o‘tib ketdi
- Qo‘qon tomon chekindi
- Xudoyorga hujum qildi
To‘g‘ri javob: Toshkand yigitlari tomoniga o‘tib ketdi. Qo‘shinning bir firqasi o‘z boshlig‘iga hujum qilib, Toshkand yigitlari tomoniga o‘tdi.
Mag‘lubiyat yaqinligini bilgan Musulmonqul jang maydonidan qanday qochdi?
- Xon saroyiga yashirinib
- Karvon bilan birga
- O‘nlab navkarlari bilan
- Bir ot va bir qamchi bilan arang
To‘g‘ri javob: Bir ot va bir qamchi bilan arang. Musulmonqul bir ot va bir qamchi bilan arang qo‘shindan chiqib qochdi.
«Biz Musulmonqulni tanimaymiz!» — bu so‘zlarni kimlar, kimga javoban aytgan?
- Qipchoq yigitlari — Xudoyorning munodisiga
- Niyoz qushbegi — majlis a’zolariga
- Toshkand yigitlari — Normuhammad qushbegiga
- Qo‘qon ulamolari — Musulmonqulga
To‘g‘ri javob: Qipchoq yigitlari — Xudoyorning munodisiga. Qipchoq yigitlari Xudoyor munodisiga javoban Musulmonqulni tanimasliklarini aytdilar.
Toshkand xalqi xonni va Qo‘qon sipohini shaharga tushirib, o‘rdada necha kun ziyofat berdi?
- Uch kun
- Yetti kun
- Besh kun
- Ikki kun
To‘g‘ri javob: Uch kun. Toshkand xalqi o‘rdada uch kun ziyofat berdi.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash